Morkaraman Koyun Irkı

Morkaraman koyunu, Anadolu coğrafyasına özgü olan ve milattan önce 10. ile 13. yüzyıllardan itibaren bu topraklarda varlığı bilinen yerli bir gen kaynağıdır. Temel olarak Doğu Anadolu Bölgesi'nde (Erzurum, Ağrı, Iğdır, Van, Kars, Muş vb.) yetiştirilmekle birlikte, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ve kısmen İç Anadolu'da da yetiştirme alanı bulmaktadır. Halk arasında "Mazık" koyunu adıyla da bilinen bu ırk, Türkiye koyun varlığının yaklaşık %21.5'ini, Doğu Anadolu Bölgesi koyun varlığının ise %61.1'ini oluşturmaktadır.^【1】

Morkaraman ırkı, sağlam, iri yapılı ve yağlı kuyruklu bir morfolojiye sahiptir. Ergin hayvanlar üzerinde yapılan anatomik ölçümlerde cidago yüksekliğinin ortalama 70-70.23 cm, göğüs çevresinin 91-91.27 cm, vücut uzunluğunun 64.59-65 cm ve göğüs derinliğinin 31.5-31.51 cm civarında olduğu tespit edilmiştir.^【2】

Türkiye'deki koyun ırkları arasında yapağısı renkli olan üç ırktan biridir ve yapağı gömleği moru andıran kızıl kahverengi tonlarındadır. Baş yapısında çukur bir alın ve özellikle koçlarda belirgin olan dışbükey bir burun dikkati çeker; kulaklar ise genellikle sarkık veya yarı sarkık formdadır. Erkek hayvanların büyük bir bölümü büyük ve helezoni boynuzlara sahipken, dişiler büyük oranda boynuzsuz veya zayıf boynuzludur. Yağlı kuyruk yapısı omurların iki bükümlü olması sebebiyle "S" şeklini almıştır ve ağırlığı ortalama 4-7 kg arasında değişmektedir.^【3】

^{Morkaraman koyunu(}Tarım Ve Orman Dergisi⁾

Morkaraman koyunu, Doğu Anadolu Bölgesi'nin karasal iklimine, uzun ve soğuk kış koşullarına ve yetersiz beslenme şartlarına yüksek adaptasyon sağlamıştır. Kuyruğunda biriktirdiği yağ, açlık ve yetersiz beslenme dönemlerinde enerji deposu olarak kullanılarak hayatta kalmasını sağlamaktadır. Karlı zeminlerde ön ayaklarıyla karı kazıyarak otlama kabiliyetine sahip olması ve analık içgüdüsünün gelişmiş olması, ırkın zorlu çevre şartlarındaki dayanıklılığını artırmaktadır.

Kombine verim yönlü bir ırk olan Morkaraman, özellikle et verimi yönüyle ön plana çıkmaktadır.

Ergin dişi koyunların canlı ağırlığı 45-60 kg, koçlarınki ise 60-90 kg aralığındadır. Kuzuların doğum ağırlıkları ortalama 3.4-4 kg civarındadır. Besiye alınan kuzularda günlük canlı ağırlık artışı 220-252 gram seviyelerine ulaşabilmekte ve karkas randımanı %50 civarında hesaplanmaktadır.^【4】

Laktasyon süresi genel olarak 130-150 gün (veya 4-5 ay) bandında olup, bu dönemdeki süt verimi 50-80 kg arasında değişiklik göstermektedir. Erzurum'da yarı entansif şartlarda yapılan bir araştırmada, laktasyon süresi 188.8 gün ve laktasyon süt verimi ortalama 132.88 kg olarak ölçülmüş, sütün en yüksek verim noktasına (pik) laktasyonun 75. gününde ulaştığı saptanmıştır.^【5】

Sürülerde genel olarak koç katımı eylül-ekim aylarında, doğumlar ise şubat-mart aylarında gerçekleşmektedir. Dişilerde damızlıkta kullanılma yaşı 18 ay olarak bildirilmektedir. Ekstansif koşullarda ikiz doğum oranı %2 ile %8 arasında değişmekle birlikte, yaş ilerledikçe bu oranın %42.9'a kadar çıkabildiği spesifik araştırmalarda gözlemlenmiştir.^【6】

Morkaraman ırkının kirli yapağı verimi ergin dişilerde 1.2 ile 2.0 kg arasındadır. Yapağı inceliği 30-34 mikron olup kaba-karışık yapıdadır; bu spesifik lif yapısı ve doğal kızıl/kahve rengi onu halı ve kilim gibi geleneksel el sanatları üretimi için son derece ideal kılmaktadır. Sanayide boyama gerektirmeden doğal rengiyle işlenebilmesi, bu yapağının tekstil sektörü ve sürdürülebilir kırsal ekonomi açısından ticari değerini artırmaktadır.^【7】

^{Morkaraman Koyunları(}AA⁾

Morkaraman ırkının genetik potansiyelini artırmak ve popülasyonunu korumak amacıyla akademik kurumlar ve devlet eliyle çeşitli stratejiler yürütülmektedir.

Tarım ve Orman Bakanlığı tarafından yürütülen bu proje kapsamında, özellikle Ağrı gibi illerde 100 baş ve üzeri anaç sürüye sahip yetiştiricilere desteklemeler verilerek; ırkın süt verimi, döl verimi, gelişme hızı ve yemden yararlanma kapasitesinin artırılması hedeflenmektedir.

TİGEM'e (Tarım İşletmeleri Genel Müdürlüğü) bağlı Kazım Karabekir Tarım İşletmesi, Iğdır ve Ağrı Dağı çevresinde binlerce başlık Morkaraman sürüleri yetiştirmekte ve bölge çiftçisine genetik vasfı yüksek damızlık hayvan tedarik etmektedir.

Uzun yıllar boyunca Morkaraman ırkının et ve süt verimini artırmak amacıyla Merinos, İvesi, Romanov ve Charollais gibi farklı ırklarla melezleme araştırmaları yapılmış olsa da; yetiştiricilerin ırkın hastalıklara direnci ve zorlu koşullara dayanıklılığı nedeniyle safkan Morkaraman'ı tercih ettiği görülmektedir. Uzmanlar, bu gen kaynağının yabancı ırklarla melezlenerek kaybedilmemesi ve saf yetiştirme ile seleksiyon yöntemleriyle ıslah edilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.