Musul Sorunu

Musul Sorunu, Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti’nin stratejik ve ekonomik açıdan en kritik bölgelerinden biri olan Musul vilayetinin aidiyeti üzerine Türkiye ile İngiltere arasında yaşanan uluslararası bir uyuşmazlıktır. 1914-1918 yılları arasında gerçekleşen savaşın etkisi, Osmanlı Devleti’ne ait Ortadoğu topraklarının sömürge yollarına yakınlığı, stratejik mevkii ve geniş yeraltı zenginlikleri nedeniyle bölgede yoğun hissedilmiştir. İtilaf Devletleri’nin Osmanlı toprakları üzerindeki emelleri savaş sonrasında da devam etmiş; özellikle İngiltere, genişleyen sömürge imparatorluğunu ve petrol ihtiyacını güvence altına almak amacıyla Musul bölgesini öncelikli hedef olarak belirlemiştir. Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığında Türk ordusunun tam kontrolünde olan bu bölge, mütareke hükümlerine aykırı olarak işgal edilmiş ve Türkiye’nin Misak-ı Millî sınırları çerçevesinde yürüttüğü bağımsızlık mücadelesinin en zorlu diplomatik safhalarından birini oluşturmuştur.

Birinci Dünya Savaşı devam ederken müttefik devletler arasında imzalanan gizli antlaşmalarda (Sykes-Picot) Musul bölgesi başlangıçta Irak’ın değil, Suriye’nin bir parçası sayılarak Fransa’ya bırakılmıştır. Ancak savaşın sonuna doğru İngiltere, hem Hindistan sömürge yolunun güvenliğini sağlamak hem de donanmasının ihtiyaç duyduğu petrol kaynaklarını doğrudan kontrol etmek amacıyla bu paylaşımı kendi lehine değiştirmek için girişimlerde bulunmuştur. Savaşın sona ermesiyle birlikte Suriye’den İngiliz birlikleri çekildiğinde, Fransa bölgede hâkimiyet kurmakta zorlanmış ve İngiltere’den askeri yardım talep etmek zorunda kalmıştır. İngiltere hükümeti, bu yardım talebini stratejik bir pazarlık unsuru olarak kullanmış ve Fransa’ya yardım karşılığında Musul üzerindeki hakların kendisine devredilmesini sağlamıştır. 15 Eylül 1919 tarihinde imzalanan ve Ortadoğu’daki nüfuz alanlarını yeniden düzenleyen bir anlaşma ile Musul resmen İngiliz nüfuz alanına dâhil edilmiştir.

30 Ekim 1918 tarihinde Mondros Ateşkes Antlaşması imzalandığı sırada Musul şehri ve vilayeti, Ali İhsan Paşa komutasındaki 6. Ordu’nun tam denetimi altındaydı ve bölgede herhangi bir çatışma bulunmamaktaydı. İngiliz kuvvetleri, mütarekenin 7. maddesini (güvenliği tehdit eden bir durum karşısında stratejik noktaların işgali) keyfî bir şekilde gerekçe göstererek 3 Kasım 1918’de bölgeye yönelik askeri harekât başlatmıştır. Ali İhsan Paşa’nın mütareke hükümlerine dayanarak yaptığı sert protestolara ve hukuki direnişine rağmen, İngiliz birlikleri 15 Kasım 1918’de şehre girerek işgali tamamlamıştır. Türkiye, mütarekenin imzalandığı andaki statükoya dayanarak Musul’un Misak-ı Millî sınırları içerisinde yer aldığını, dolayısıyla vatanın ayrılmaz bir parçası olduğunu tüm uluslararası platformlarda savunmuş ve bu işgali hukuka aykırı bir "haksız teşebbüs" olarak nitelemiştir.

Lozan Barış Konferansı’nda Musul meselesi, Lord Curzon ve İsmet Paşa arasında en çetin diplomatik çarpışmaların yaşandığı konu başlığı olmuştur. Türk heyeti, bölgenin tarihsel bağlarını, kültürel yapısını ve demografik verilerini (Türk ve Kürt nüfusun çoğunluğu) ileri sürerek bölgenin geleceğinin belirlenmesi için bir "plebisit" (halkoylaması) yapılmasını teklif etmiştir. İngiltere ise bölge halkının bu tür bir demokratik sürece henüz hazır olmadığını iddia ederek teklifi kesin bir dille reddetmiş ve konuyu İngiliz etkisindeki Milletler Cemiyeti’ne taşıma stratejisini benimsemiştir. Konferansın 4 Şubat 1923’te kesintiye uğramasının temel nedenlerinden biri olan bu uyuşmazlık, ikinci dönem görüşmelerinde de tam bir çözüme ulaştırılamamıştır. Sonuç olarak antlaşmanın 3. maddesi uyarınca, sorunun Türkiye ile İngiltere arasında dokuz ay içinde yapılacak ikili görüşmelerle çözülmesi, uzlaşma sağlanamazsa meselenin Milletler Cemiyeti Meclisi’ne sunulması kararlaştırılmıştır.

Lozan sonrasında 19 Mayıs 1924 tarihinde İstanbul’da toplanan Haliç Konferansı, ikili görüşmelerin en önemli safhasını oluşturmuştur. Ali Fethi Okyar’ın Türk tezini savunduğu bu görüşmelerde İngiltere, sadece Musul’u istemekle yetinmeyip Hakkâri vilayeti üzerinde de hak iddia ederek süreci bir açmaza sürüklemiştir. Konferansın başarısızlıkla sonuçlanması üzerine İngiltere, meseleyi Milletler Cemiyeti’ne taşımıştır. 20 Eylül 1924’te başlayan cemiyet toplantılarında Türk tarafı, davasını Fethi Okyar başkanlığındaki heyetle savunurken, İngiltere’yi Adalet Bakanı Lord Parmoor temsil etmiştir. Cemiyet, meseleyi incelemek üzere tarafsız devletlerin temsilcilerinden oluşan üçlü bir komisyon kurulmasına karar vermiştir.

Milletler Cemiyeti Meclisi, bölgede yapılacak incelemeler sırasında taraflar arasında herhangi bir askeri çatışmaya meydan vermemek amacıyla 29 Ekim 1924 tarihinde "Brüksel Hattı" olarak adlandırılan geçici bir sınır çizgisini kabul etmiştir. Bu hat, yaklaşık olarak Musul’u Hakkâri’den ayıran eski Osmanlı vilayet sınırlarını esas alan bir bölümdür. Cemiyetin İngiliz etkisi altındaki komisyon raporu ve dönemin uluslararası siyasi baskıları sonucunda, 5 Haziran 1926 tarihinde Türkiye, İngiltere ve Irak hükümetleri arasında Ankara Antlaşması (Sınır ve İyi Komşuluk Antlaşması) imzalanmıştır. Bu antlaşma ile Musul vilayeti Irak’a bırakılmış, Türkiye-Irak sınırı Brüksel Hattı temelinde kesinleşmiştir. Ekonomik bir uzlaşma olarak, bölgedeki petrol gelirlerinin %10’luk payının 25 yıl süreyle Türkiye’ye verilmesi hükme bağlanmıştır.