Navanethem “Navi” Pillay (d. 23 Eylül 1941, Clairwood, Durban), Güney Afrikalı hukukçu ve hâkimdir. 1967 yılında Natal eyaletinde kendi hukuk bürosunu açan ilk kadın olmuş, apartheid döneminde rejim karşıtı aktivistlerin avukatlığını üstlenmiştir. Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi (ICTR) hâkimliği ve başkanlığı, Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) hâkimliği, BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (2008-2014) ve BM İşgal Altındaki Filistin Toprakları, Doğu Kudüs Dâhil ve İsrail Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonu başkanlığı görevlerinde bulunmuştur. Norveç Nobel Komitesi, 9 Ekim 2026 tarihinde 2026 Nobel Barış Ödülü'nü “barışı ve uluslararası hukuku geliştirmeye yönelik çabaları nedeniyle” Pillay'a vermiştir.^【1】

Navanethem Pillay, 23 Eylül 1941 tarihinde Natal'ın (KwaZulu-Natal) Durban şehrine bağlı Clairwood'da doğmuştur.^【2】 Apartheid döneminde Durban'da Hint Tamil kökenli bir ailede dünyaya gelmiştir.^【3】

Natal Üniversitesi'nde (KwaZulu-Natal Üniversitesi, UKZN), 1963'te lisans (BA), 1965'te hukuk lisansı (LLB) derecesini almıştır. Üniversite yıllarında Avrupalı Olmayanlar Birlik Hareketi'ne (Non European Unity Movement, NEUM; bugünkü adıyla Güney Afrika Yeni Birlik Hareketi) katılmıştır.^【4】 1982'de Harvard Üniversitesi'nden hukuk yüksek lisansı (Master of Law), 1988'de aynı üniversiteden hukuk bilimleri doktorası (Doctor of Juridical Science) derecesini almıştır.^【5】

Pillay, üniversite eğitimini tamamladıktan sonra hukuk kariyerine Durban'da, yasaklı statüde bulunan ve ev hapsi altında tutulan Narainsamy Thumbi Naicker'ın gözetiminde stajyer olarak başlamıştır.^【6】

1967 yılında Natal'da kendi hukuk bürosunu açan ilk kadın olmuştur.^【7】Bu tarihten itibaren apartheid hükümeti tarafından gözaltına alınan farklı siyasi örgütlerden aktivistlere hukuki destek sağlamıştır.^【8】 1967-1995 yılları arasında Güney Afrika Yüksek Mahkemesi nezdinde avukat ve tapu işlemleri uzmanı (Attorney and Conveyancer) olarak çalışmıştır.

Kendi bürosunu açtıktan sonraki ilk davasında, yasaklı statüdeki bir kişi olarak karakola bildirimde bulunmamakla suçlanan Phyllis Naidoo'yu temsil etmiştir. 1971 yılında Terörizm Yasası kapsamında yargılanan 10 NEUM üyesini temsil etmiştir. Güvenlik Polisi tarafından Terörizm Yasası kapsamında gözaltına alınan eşi Gaby Pillay'ın da avukatlığını üstlenmiştir. Bu dava, polis gözetiminde tutulan siyasi tutuklulara uygulanan işkence ve hücre hapsi uygulamalarını ve etkilerini gün yüzüne çıkarmıştır.

1973 yılında siyasi tutukluların avukata erişim hakkı için mücadele etmiş ve bu hakkın tanınmasını sağlamıştır. 1970'lerin ortasında Siyah Bilinç Hareketi'nin (Black Consciousness Movement, BCM) gözaltındaki üyelerinden Saths Cooper ve Strini Moodley'nin savunmasını üstlenmiştir.^【9】 Rejim karşıtı aktivistlerin savunma avukatlığı sürecinde Robben Adası'ndaki mahkumlar için temel hakların tesis edilmesine katkıda bulunmuştur.^【10】 Avukatlığını üstlendiği kişiler arasında Nelson Mandela da yer almıştır.^【11】

Pillay, 1980 yılından itibaren KwaZulu-Natal Üniversitesi'nde öğretim görevlisi olarak ders vermiştir.^【12】 Daha sonra Durban Westville Üniversitesi (bugünkü UKZN) Konseyi Başkan Yardımcılığı'na atanmıştır. Uluslararası ceza hukuku, uluslararası insancıl hukuk ve uluslararası insan hakları hukuku alanlarında, özellikle de çatışmalarda cinsel şiddet suçları üzerine yazılar kaleme almış ve bu alanlarda uygulamada bulunmuştur.^【13】

Güney Afrika'da Kadınlar Ulusal Koalisyonu'nun (Women's National Coalition) üyesi olarak ülke Anayasası'na ırk, cinsiyet, din ve cinsel yönelim temelinde ayrımcılığı yasaklayan eşitlik maddesinin eklenmesine katkıda bulunmuştur. Uluslararası bir kadın hakları örgütü olan Equality Now'ın kurucuları arasında yer almıştır.^【14】 Örgütün kuruluş yılı 1985 olarak kaydedilmiştir. Bunun yanı sıra çocuklar, tutuklular, işkence ve aile içi şiddet mağdurları ile ekonomik, sosyal ve kültürel haklar alanında çalışan çeşitli kuruluşlarda görev almıştır. Pillay, İstismara Uğrayan Kadınlar için Güney Afrika Danışma Masası'nın (South African Advice Desk for Abused Women) da kurucuları arasındadır.^【15】

Pillay, apartheidin sona ermesinin ardından 1995 yılında Güney Afrika Yüksek Mahkemesi'ne vekil hakim olarak atanmıştır. Pillay, ülkesinde Yüksek Mahkemede görev yapan ilk siyahi kadın olmuştur.^【16】

Aynı yıl BM Genel Kurulu tarafından Ruanda Uluslararası Ceza Mahkemesi (International Criminal Tribunal for Rwanda, ICTR) hâkimliğine seçilmiştir. Mahkemede toplam sekiz yıl görev yapmış, bu sürenin son dört yılında (1999-2003) mahkeme başkanı olarak bulunmuştur.^【17】Mahkemenin ilk dört yılında görev yapan tek kadın hâkim olmuştur.^【18】 ICTR'nin tecavüzün soykırım olarak nitelendirilmesine ilişkin içtihadında, ayrıca ifade özgürlüğü ve nefret propagandası meselelerine ilişkin içtihatlarında belirleyici rol oynamıştır.

Pillay'ın ICTR'deki görev süresi, tecavüz ve cinsel saldırının soykırım eylemi teşkil edebileceğini ortaya koyan Jean-Paul Akayesu davasıyla anılmaktadır. Pillay, bir röportajında şu ifadeleri kullanmıştır: “Ezelden beri tecavüz, savaş ganimeti olarak görülmüştür. Artık bir savaş suçu olarak kabul edilecektir. Tecavüzün artık bir savaş ödülü olmadığına dair güçlü bir mesaj vermek istiyoruz.”^【19】

Norveç Nobel Komitesinin 2026 Nobel Barış Ödülü açıklamasında, ICTR'nin tecavüz ve cinsel şiddetin insanlığa karşı suç ve soykırım teşkil edebileceğini belirlemesinde Pillay'ın etkisinin önemli bir etken olduğu belirtilmiştir. Aynı açıklamada, Pillay'ın aynı davada ayrı bir hukuki gelişmede de belirleyici rol oynadığı; bir sanığın ilk kez yalnızca propaganda yaymış olması temelinde soykırıma tahrik suçlamasıyla yargılandığı ifade edilmiştir.^【20】

Pillay, 7 Şubat 2003 tarihinde Afrika Devletleri Grubu'ndan, B Listesi üzerinden altı yıllık görev süresi için Uluslararası Ceza Mahkemesi hakimliğine seçilmiştir.^【21】 Mahkemenin ilk hakimler heyetinde yer almış ve Temyiz Dairesi'ne atanmıştır. BM'deki görevini üstlenmek amacıyla Ağustos 2008'de bu görevden istifa etmiştir.^【22】

BM Genel Sekreteri Ban Ki-moon, 24 Temmuz 2008 tarihinde Pillay'ı Louise Arbour'un halefi olarak BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri görevine aday göstermiştir.^【23】 Atama, 28 Temmuz 2008 tarihinde BM Genel Kurulu tarafından onaylanmış ve Pillay, görevine 1 Eylül 2008 tarihinde başlamıştır. Pillay, ofisin kuruluşundan bu yana atanan beşinci BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri olmuştur.

BM Genel Kurulu, 24 Mayıs 2012 tarihinde Pillay'ın görev süresini iki yıl daha uzatmıştır.^【24】 Uzatılan görev süresi 1 Eylül 2012 tarihinde başlamıştır. Pillay, bu görevi 31 Ağustos 2014 tarihine kadar sürdürmüştür. Görevi Zeid Ra'ad Al Hussein (2014-2018) devralmıştır.

Pillay, Mayıs 2009'da Sri Lanka İç Savaşı'nın sona ermesinin ardından, savaşta her iki tarafın işlediği iddia edilen insan hakları ihlallerinin soruşturulması çağrısında bulunmuştur. Haziran 2009'da Sri Lanka İnsan Hakları Bakanı Mahinda Samarasinghe, Pillay'ın açıklamalarının Sri Lanka'nın BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi ile diyalog kurmasını zorlaştırdığı yönündeki endişelerini dile getirmiştir.^【25】

Pillay, Aralık 2010'daki Nobel Barış Ödülü törenine katılmayacağını açıklaması nedeniyle eleştirilmiştir. Söz konusu yıl ödül, Çinli muhalif Liu Xiaobo'ya verilmiş; Çin, ülkelere ve çeşitli hükümetler arası kuruluşlara töreni boykot etme çağrısında bulunmuştur. Pillay'ın ofisi, Çin'den gelen baskıya yanıt verildiği yönündeki suçlamaları reddetmiş ve Pillay'ın İnsan Hakları Günü kapsamındaki başka bir etkinlikle çakışma nedeniyle törene katılamayacağını belirtmiştir. Pillay, Liu'nun “mümkün olan en kısa sürede” serbest bırakılması çağrısında bulunmuştur.^【26】

Pillay, Nisan 2015'te Uluslararası İdam Cezasına Karşı Komisyon'un (International Commission against the Death Penalty, ICDP) 16. komiseri olmuştur.^【27】 Ekim 2017'de ICDP başkanlığına seçilmiştir. Ayrıca KwaZulu-Natal'da göçmenlere yönelik saldırıların doğrudan ve altta yatan nedenlerini araştırmak amacıyla kurulan Göç ve Toplumsal Entegrasyon Özel Referans Grubu'nun (Special Reference Group on Migration and Community Integration) başkanlığına getirilmiştir.^【28】

Pillay'ın üstlendiği diğer görevler şunlardır:^【29】

● Gambiya'nın Myanmar aleyhine Rohingyalara ilişkin olarak Soykırım Sözleşmesi'nin uygulanması kapsamında açtığı davada Uluslararası Adalet Divanı ad hoc hâkimliği

● Nürnberg İlkeleri Akademisi Danışma Konseyi Başkanlığı

● Uluslararası Barolar Birliği (IBA) Kuzey Kore'deki Gözaltılar Paneli Başkanlığı

● KwaZulu-Natal Üniversitesi Vakfı Mütevelli Heyeti üyeliği

Pillay, BM İşgal Altındaki Filistin Toprakları, Doğu Kudüs Dâhil ve İsrail Bağımsız Uluslararası Soruşturma Komisyonu'na başkanlık etmiştir. Komisyon, 27 Mayıs 2021 tarihinde BM İnsan Hakları Konseyi tarafından, “İşgal Altındaki Filistin Toprakları'nda, Doğu Kudüs dâhil, ve İsrail'de, 13 Nisan 2021 öncesinde ve sonrasında uluslararası insancıl hukukun iddia edilen tüm ihlallerini ve uluslararası insan hakları hukukunun iddia edilen tüm ihlal ve istismarlarını soruşturmak” amacıyla kurulmuştur.^【30】 A/HRC/RES/S-30/1 sayılı karar, komisyondan ayrıca “ulusal, etnik, ırksal veya dinî kimliğe dayalı sistematik ayrımcılık ve baskı dâhil olmak üzere, tekrarlayan gerilimlerin, istikrarsızlığın ve çatışmanın uzamasının altında yatan tüm temel nedenleri soruşturmasını” talep etmiştir. Pillay, bu görevi 2026 Nobel Barış Ödülü'nün açıklanmasından kısa bir süre öncesine kadar sürdürmüştür.^【31】

Komisyon, 16 Eylül 2025 tarihinde Cenevre'de yayımladığı raporda İsrail'in Gazze Şeridi'ndeki Filistinlilere karşı soykırım işlediğini tespit etmiştir. Rapor, Komisyonun önceki tüm soruşturmalarına ve 7 Ekim 2023 ile 31 Temmuz 2025 arasındaki döneme ilişkin olgusal ve hukuki tespitlere dayanmaktadır.^【32】

Komisyon, İsrailli yetkililerin ve güvenlik güçlerinin 1948 tarihli Soykırım Suçunun Önlenmesi ve Cezalandırılması Sözleşmesi'nde tanımlanan beş soykırım eyleminden dördünü işlediği sonucuna varmıştır. Bu eylemler öldürme, ciddi bedensel veya zihinsel zarar verme, Filistinlilerin tamamen veya kısmen yok edilmesine yol açacak yaşam koşullarını kasten dayatma ve doğumları önlemeye yönelik tedbirler uygulama olarak belirlenmiştir. Soykırım kastının tespitinde Uluslararası Adalet Divanının Bosna-Sırbistan davasında ortaya koyduğu “tek makul çıkarım” standardı uygulanmıştır.

Komisyon, İsrail Cumhurbaşkanı Isaac Herzog, Başbakan Binyamin Netanyahu ve dönemin Savunma Bakanı Yoav Gallant'ın soykırıma tahrik ettiği ve İsrailli yetkililerin bu tahriki cezalandırmak için harekete geçmediği sonucuna ulaşmıştır. Komisyon, üye devletlere soykırım eylemlerinde kullanılabilecek silah ve diğer teçhizatın İsrail'e transferini durdurmalarını tavsiye etmiştir.^【33】

Pillay, raporun yayımlanması üzerine yaptığı açıklamada, “Komisyon, İsrail'in Gazze'de soykırım işlenmesinden sorumlu olduğunu tespit etmiştir. Soykırım Sözleşmesi'nde belirtilen kriterleri karşılayan eylemler yoluyla Gazze'deki Filistinlileri yok etme niyetinin bulunduğu açıktır.” ifadelerini kullanmıştır.

Pillay, soykırım suçunun sorumluluğuna ilişkin olarak şu değerlendirmede bulunmuştur:

“Bu vahşet suçlarının sorumluluğu, neredeyse iki yıldır Gazze'deki Filistinli grubu yok etme özel kastıyla bir soykırım kampanyası düzenleyen en üst kademedeki İsrailli yetkililere aittir. Komisyon ayrıca İsrail'in, soykırım eylemlerini soruşturmayarak ve iddia edilen failleri kovuşturmayarak soykırım işlenmesini önlemediğini ve cezalandırmadığını tespit etmiştir.”^【34】

İsrail'in uluslararası karar ve çağrılara yaklaşımını da ele alan Pillay, açıklamasında şu ifadelere yer vermiştir: “İsrail, Uluslararası Adalet Divanının ihtiyati tedbir kararlarını ve üye devletlerin, BM ofislerinin, insan hakları örgütlerinin ve sivil toplum gruplarının uyarılarını açıkça hiçe saymış ve Gazze'deki Filistinlileri yok etme stratejisini sürdürmüştür. Komisyon, İsrailli yetkililerin eylem yollarını değiştirme niyetinde olmadığını tespit etmiştir. Aksine, İsrailli yetkililer neredeyse iki yıldır Gazze'deki soykırım kampanyalarında ısrar etmiş ve bu kampanyayı sürdürmüştür. İsrail, Gazze'deki soykırımı derhâl sona erdirmeli ve Uluslararası Adalet Divanının ihtiyati tedbir kararlarına tamamen uymalıdır.”^【35】

Pillay, uluslararası toplumun sorumluluğuna dikkat çekerek tüm devletlere çağrıda bulunmuştur:

“Uluslararası toplum, İsrail'in Gazze'deki Filistin halkına karşı başlattığı soykırım kampanyası karşısında sessiz kalamaz. Soykırıma ilişkin açık işaretler ve kanıtlar ortaya çıktığında, bunu durdurmak için harekete geçilmemesi suç ortaklığı anlamına gelir. Eylemsizlikle geçen her gün can kaybına yol açmakta ve uluslararası toplumun güvenilirliğini aşındırmaktadır. Tüm devletler, Gazze'deki soykırımı durdurmak için makul ölçüde erişebilecekleri tüm araçları kullanmakla hukuken yükümlüdür.”^【36】

İsrail, raporu “skandal” olarak nitelendirerek reddetmiştir.^【37】

Norveç Nobel Komitesi, 9 Ekim 2026 Cuma günü Oslo'da yaptığı açıklamayla 125. Nobel Barış Ödülü'nü Navanethem “Navi” Pillay'a vermiştir. Ödülün gerekçesi, Pillay'ın “barışı ve uluslararası hukuku geliştirmeye yönelik çabaları” olarak açıklanmıştır. Komiteye 2026 yılındaki ödül için 287 aday gösterilmiştir.^【38】 Barış ödülü, edebiyat, kimya, fizik ve tıp ödüllerinin ardından aynı hafta açıklanan beşinci Nobel ödülü olmuştur. 12 milyon İsveç kronu (yaklaşık 1,2 milyon dolar) değerindeki ödülün, Alfred Nobel'in ölüm yıl dönümü olan 10 Aralık'ta Oslo'da takdim edilmesi planlanmıştır. 2025 Nobel Barış Ödülü'nü Venezuelalı muhalefet lideri María Corina Machado almıştır.

Komitenin açıklamasında şu ifadeler yer almıştır: “2026 Nobel Barış Ödülü, olağanüstü bir cesaret ve dürüstlükle daha kapsamlı bir küresel hukuk düzenine öncülük etmiş bir kişiye verilmektedir. Bu yılın ödül sahibi, savaş suçlarının, insanlığa karşı suçların ve soykırımın kovuşturulmasının sağlanmasında belirleyici bir rol oynamıştır.”^【39】

“Nelson Mandela'yı ve apartheid rejimine karşı duran diğerlerini savunduğu ilk çalışmalarından, çağımızın kilit uluslararası mahkeme davalarından bazılarında hâkim olarak yaptığı hizmete kadar ortak bir çizgi uzanmaktadır.”^【40】

“Navi Pillay, devletleri ve ulusal liderleri hesap vermeye zorlamış ve şiddet ile çatışma mağdurlarına umut getirmiştir. Üstlendiği tüm görevlerde, bireylerin ve devletlerin hukukun üstünlüğüne uyma sorumluluğunu vurgulamıştır.”^【41】

“Varoluşsal zorlukların yaşandığı, dünyanın uzun zamandır görmediği kadar çok savaş ve çatışmanın da dâhil olduğu bir dönemde uluslararası hukuk artık barış ve güvenliğin yalnızca bir tamamlayıcısı değildir. Mutlak bir gerekliliktir.”^【42】

Komite Başkanı Jørgen Watne Frydnes, uluslararası hukuk sisteminin “muazzam bir baskı altında” olduğunu, kurumlarının ise “saldırı altında” bulunduğunu ifade etmiştir. Frydnes, “düzen ile kaos arasındaki ince kırmızı çizgiyi koruyanların” hâkimler olduğunu belirtmiştir.^【43】

Pillay'a verilen ödül ve onursal unvanlar şunlardır:^【44】

● 2003: Kadın Hakları alanında ilk kez verilen Gruber Ödülü

● Onursal dereceler: Durham Üniversitesi, New York Şehir Üniversitesi (CUNY) Hukuk Fakültesi, Londra Ekonomi Okulu (LSE) ve Rhodes Üniversitesi

● 2009: Forbes tarafından dünyanın en güçlü 64. kadını olarak sıralanma

● 2017: Durban Teknoloji Üniversitesi onursal doktorası

● 2026: Nobel Barış Ödülü

Pillay, Gaby Pillay ile evlenmiştir. Gaby Pillay hayatını kaybetmiştir. Pillay'ın iki kızı vardır.