NAZA (Belgesel)

NAZA, İsrailli sinemacılar Yuval Abraham ve Rachel Szor’un yönettiği 2026 yapımı bir belgeseldir.^【1】80 dakika süren belgeselin adı, "askerî saldırılar sırasında öngörülen sivil ikincil hasar” anlamına gelen İbranice terim "Nezek Agavi (נזק אגבי)" askerî kısaltmasından gelmektedir.^【2】İsrailli askerler ve istihbarat personelleri ile yapılan gizli röportajlara dayanan belgesel, Gazze’deki operasyonlar sırasında yapay zekâ programlarının ve otomatik gözetleme sistemlerinin nasıl kullanıldığını ve bunun yaygın sivil kayıplara nasıl yol açtığını ele almaktadır. İlk gösterimini yapan yapan belgesel, uluslararası alanda önemli bir tanınırlık kazanırken aynı zamanda İsrail içinde yoğun tartışmalara yol açmış ve hükümetin resmî kınamasına neden olmuştur.^【3】

Belgesel, İsrail ordusunun “Lavender” (vurulacaklar listesi oluşturmak için bireylere puan veren bir hedef belirleme programı) ve “Where’s Daddy?” (hedefleri evlerine kadar takip ederek, aileleriyle birlikte uyurken saldırıların gerçekleştirilmesini sağlayan bir sistem) gibi yapay zekâ araçlarını kullanmasına odaklanmaktadır.^【4】

“NAZA” başlığı, tahmini sivil kayıplar için kullanılan askerî bir ölçütü temsil etmektedir. Belgesel, algoritmik olarak oluşturulan hedef veri tabanlarının on binlerce kişiyi içerdiğini ve saldırıların önceden hesaplanmış kabul edilebilir ikincil hasar sınırları çerçevesinde onaylandığını göstermektedir; bazı durumlarda tek bir hedef için 500’e varan sivil ölümünün kabul edildiği açıklanmıştır.^【5】

Belgesel, Gazze’deki yıkımın ve kitlesel sivil ölümlerinin, asi askerlerin münferit suistimallerinden ziyade kasıtlı, otomatikleştirilmiş kurumsal politikalar ve hesaplanmış sistemlerden kaynaklandığını vurgulamaktadır.^【6】

Belgeselde geleneksel oyuncular ya da dramatize edilmiş canlandırmalar yer almamaktadır; ortak yönetmen Yuval Abraham, IMDb’de “Kendisi” olarak geçmektedir.^【7】 Belgeselde konuşan kişiler, bu mekanize hedefleme sistemlerini bizzat işleten ya da tasarlayan 24 İsrailli asker ve istihbarat mensubudur.^【8】 İhbarcıların kimliğini korumak amacıyla tüm röportaj katılımcıları yüzleri gizlenmiş ve sesleri dijital olarak değiştirilmiş silüetler hâlinde anonim olarak yer almaktadır.^【9】

^{Yuval Abraham ve Rachel Szor (}Anadolu Images⁾

Senaryo ve yönetmenlik, daha önce Oscar ödüllü Batı Şeria belgeseli No Other Land’in ortak yönetmenliğini üstlenen Yuval Abraham ve Rachel Szor tarafından gerçekleştirilmiştir. Szor aynı zamanda görüntü yönetmenliğini üstlenirken, hem Abraham hem Szor belgeselin kurgusunu yapmıştır.^【10】

The Guardian, JW Films ve Placeholder Films tarafından üretilmiştir.^【11】Yapımcılar arasında Harry Davies, Lindsay Poulton ve James Wilson yer alırken, yönetici yapımcılar ise Jonathan Glazer, Harriet Gugenheim, Nicole Jackson, Paul Lewis, Joseph Schull ve Wendy Vanden Heuvel’dir.^【12】

Belgesel, The Guardian, +972 Magazine ve Local Call ile iş birliği ile yürütülen ve 100’den fazla doğrulanmış gizli kaynaktan yararlanan üç yıllık (2023–2025) bir araştırmacı gazetecilik projesine dayanmaktadır.^【13】

Belgesel, 83. Venedik Film Festivali’nde ilk gösterimini yapmış ve burada 25 dakika ayakta alkış alarak rekor kırmıştır.^【14】Venedik Film Festivali’nde Jüri Özel Ödülü’ne layık görülmüştür.^【15】

^{"Hainler" Yazan Resmin Üzerine "Kahramanlar" diye Boyanmış Duvar (}Anadolu Images⁾

İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu, belgeseli “antisemitik kışkırtma” olarak kınamış ve İsrail askerlerini karalayan kişilerin vatandaşlıklarının elinden alınmasına yönelik yasa tasarısını desteklemiştir.^【16】

İsrail Kültür Bakanı Miki Zohar, belgeselin ortak yönetmeni Yuval Abraham’ı kamuoyu önünde “hain” olarak nitelendirmiş, ülkeye dönmemesi konusunda onu uyarmış ve yerel sinema sahiplerini filmin gösterimlerini engellemeye çağırmıştır.^【17】Genelkurmay Başkanı Eyal Zamir, askerî istihbarata ve adli makamlara belgeselde ifade veren askerlerin kimliklerini tespit etmeleri talimatını vermiştir. Aşırı sağcı aktivistler, Savyon’daki Rachel Szor’un ailesinin evinin önünde “hainlere idam cezası” sloganları atarak saldırgan gösteriler düzenlemiştir.^【18】

İsrail ordusu, belgeselin bulgularını resmen yalanlayarak kurallarının siviller ile savaşçılar arasında kesin bir ayrım yaptığını, nihai saldırı kararlarının yapay zekâ ile değil, komutanlar tarafından alındığını ve röportaj yapılan askerlerin operasyonel komuta yapısı hakkında tam bir bakış açısına sahip olmadığını savunmuştur.^【19】