Nika Ayaklanması, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun başkenti Konstantinopolis’te, İmparator I. Justinianus döneminde 532 yılı Ocak ayında meydana gelen geniş çaplı bir kentsel isyandır.^【1】  Ayaklanma, hipodrom çevresinde örgütlenen sirk fraksiyonları Maviler ve Yeşillerin ortak hareketiyle başlamış; süreç içinde imparatorluk yönetimini, imparatorluk bürokrasisini ve taht düzenini doğrudan etkileyen bir siyasal kriz hâline gelmiştir.

6. Yüzyılda Konstantinopolis: Toplumsal ve İdari Yapı

VI. yüzyılda Konstantinopolis, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun siyasal, askerî ve idari merkezi olmasının yanı sıra, Akdeniz dünyasının en büyük ve en yoğun nüfuslu kentlerinden biriydi. Kent, imparatorluk sarayını, merkezî bürokrasinin ana kurumlarını, yüksek rütbeli askerî komutanlıkları ve kilise hiyerarşisinin üst kademelerini bünyesinde barındırmaktaydı. Bu durum, kentin yalnızca bir başkent olmasını değil, aynı zamanda imparatorluk iktidarının gündelik olarak görünür hâle geldiği bir yönetim mekânı hâline getirmiştir.

Kentteki idari denetim mekanizmaları, vergi tahsilatı, hukuk uygulamaları, kamu düzeninin sağlanması ve gıda arzının kontrolü gibi alanları kapsıyordu. Özellikle maliye, adliye ve kolluk kuvvetlerinin etkinliği, halkın günlük yaşamında belirgin bir devlet varlığı hissi oluşturuyordu. I. Justinianus döneminde yürütülen kapsamlı hukuk reformları ve mali düzenlemeler, alt ve orta sınıflar üzerinde ekonomik ve toplumsal baskıları artırmış; esnaf ve küçük üreticiler bu uygulamalardan doğrudan etkilenmiştir.

Konstantinopolis’in toplumsal yapısı, saray çevresi ve aristokrasi ile geniş halk kitleleri arasında belirgin bir ayrışma gösteriyordu. Saray ve bürokrasiye yakın gruplar, imparatorluk iktidarıyla doğrudan ilişki içindeyken; geniş kent nüfusu, taleplerini çoğu zaman dolaylı ve kolektif yollarla dile getirebiliyordu. Bu bağlamda, Hipodrom gibi kentsel kamusal alanlar, halkın siyasal görünürlük kazandığı başlıca mekânlardı.

Hipodromun Siyasal ve Toplumsal İşlevi

Konstantinopolis Hipodromu, VI. yüzyılda yalnızca atlı araba yarışlarının düzenlendiği bir spor alanı değil, aynı zamanda imparator ile halk arasında doğrudan iletişimin sağlandığı bir kamusal mekândı. Hipodrom, yaklaşık 100.000 seyirci kapasitesine sahip olup, kentin farklı toplumsal kesimlerinden kalabalıkları bir araya getirebiliyordu.^【2】 

Yarış günlerinde imparator, saraya bitişik imparatorluk locasında (kathisma) bulunur ve halk tezahüratlar, sloganlar veya toplu talepler aracılığıyla şikâyetlerini doğrudan dile getirebilirdi^【3】 . Bu ortam, zamanla belirli törensel kalıplar kazanmış ve imparator ile halk arasında Hipodrom merkezli bir siyasal iletişim geleneği oluşmuştur.

Yarışlar dört ana fraksiyon arasında gerçekleşirdi: Maviler, Yeşiller, Kırmızılar ve Beyazlar. Zamanla Maviler ve Yeşiller, hem seyirci sayısı hem de örgütlenme kapasitesi açısından diğer fraksiyonların önüne geçmiştir. Bu grupların yarışlardaki rekabeti çoğu zaman tribünlerde taşkınlıklara, sokaklarda ise şiddet olaylarına yol açmaktaydı.

Hipodrom, sadece bir eğlence alanı değil, aynı zamanda kentsel kamusal alanda halkın taleplerini imparatora iletebildiği, idari görevlilerin görevden alınmasını talep edebildiği ve toplu şikâyetlerin örgütlenebildiği bir mekân olarak işlev görüyordu. Nika Ayaklanması öncesinde de Hipodrom, sirk fraksiyonlarının öncülüğünde yönetim karşıtı tepkilerin yoğunlaştığı ve imparatorluk otoritesinin kamusal olarak sınandığı başlıca mekân hâline gelmişti.

Sirk Fraksiyonları: Maviler ve Yeşiller

Bizans toplumunda Maviler ve Yeşiller, sportif rekabet grupları olarak ortaya çıkmış olmakla birlikte, zamanla siyasal, toplumsal ve hatta dinsel nitelikler kazanan örgütlü yapılar hâline gelmiştir. Bu fraksiyonların belirli liderleri, taraftar grupları ve kent içi ağları bulunmaktaydı.

Maviler genellikle aristokrasi, yüksek bürokrasi ve imparatorluk çevreleriyle daha yakın ilişkilere sahip bir yapı sergilerken; Yeşiller, daha geniş ve heterojen bir kent nüfusunu temsil etmekteydi. Her iki fraksiyon da zaman zaman kamu düzenini etkileyen şiddet olaylarının merkezinde yer almış; kent içi dengelerde belirleyici roller üstlenmiştir.

Hipodrom taraftar gruplarının başlangıçta dört fraksiyon olduğu; bunların Yeşiller, Maviler, Beyazlar ve Kırmızılar olarak anıldığı belirtilir. Beyazlar ve Kırmızılar’ın zamanla ortadan kalktığı, geriye Yeşiller ile Maviler’in kaldığı aktarılır. Ayrıca VI. yüzyıl kaynaklarında bu renklerin dört elementle ilişkilendirildiği (toprak–yeşil, su–mavi, hava–beyaz, ateş–kırmızı) ifade edilir. Yeşiller için Prasinoi, Maviler için Venetoi adlarının kullanıldığı belirtilir. ^【4】 

Yeşillerin Hipodrom’a kuzeydoğu kapısından girerek doğudaki bölümde; Mavilerin ise kuzeybatı kapısından girerek batıdaki yerlerinde oturdukları; Prokopios’un “Savaşlar” adlı eserinde yer kapma mücadelesinde birbirlerini sert biçimde ittikleri aktarılır. ^【5】 

Taraftar gruplarının bir dönem saçlarını diğer Bizanslılardan farklı biçimde kestirdikleri; bıyık ve sakalı İranlılar gibi uzatma eğiliminin görüldüğü ve bunun kimi zaman “Hun modası” olarak anıldığı belirtilir.^【6】 

Ayaklanmaya Giden Süreç

I. Justinianus döneminde yürütülen mali ve hukuki düzenlemeler, kentteki toplumsal gerilimi artırmıştır. Yüksek vergi oranları, sert yargı uygulamaları ve bürokratik cezalandırma mekanizmaları, özellikle Konstantinopolis halkı arasında yaygın bir memnuniyetsizliğe yol açmıştır.

Hipodrom fraksiyonlarına mensup bazı kişilerin idam cezasına çarptırılması ve bu cezaların affedilmemesi, birikmiş hoşnutsuzluğun doğrudan açığa çıkmasına neden olmuştur. Bu gelişmeler, sportif rekabet çerçevesinde şekillenen tepkilerin kısa sürede siyasal bir ayaklanmaya dönüşmesinde belirleyici olmuştur.^【7】 

10 Ocak 532’de Konstantinopolis Valisi Eudemonos’un, Sykai’de (Galata) cinayet sebebiyle yedi taraftarı idam ettirdiği; Mavi ve Yeşillerden birer taraftarın, asıldıkları ipin kopması nedeniyle kurtulduğu; kaçırılarak civardaki bir manastıra yerleştirildikleri ve daha sonra buranın askerlerce kuşatıldığı belirtilir.^【8】 

13 Ocak Salı günü Hipodrom’daki taraftar gruplarının kaçakların affedilmesini istedikleri; imparatorun cevap vermediği; yarışların sonuna doğru Maviler ve Yeşillerin “Nika” naralarıyla birleşerek şiddet eylemlerine giriştiği; imparator ve maiyetinin güçlükle saraya sığındığı; akşam ise bu iki taraftarın serbest bırakılmasının sağlanamaması üzerine Valinin karargâhının ateşe verildiği aktarılır. ^【9】 

İmparatorun oyunları çarşamba günü sürdürerek gerginliği düşürmeye çalıştığı; kalabalıkların Hipodrom etrafındaki alanı ateşe vererek karşılık verdiği belirtilir.^【10】 

Ayaklanmanın Başlaması ve Yayılması

Ocak 532’de hipodromda düzenlenen yarışlar sırasında başlayan protestolar, Maviler ve Yeşillerin ortak sloganlar etrafında birleşmesiyle kitlesel bir isyana dönüşmüştür. “Nika” ifadesi, bu süreçte yalnızca bir tezahürat değil, imparatorluk yönetimine yöneltilmiş açık bir siyasal meydan okuma anlamı kazanmıştır. ^【11】 

Ayaklanma, hipodrom sınırlarını aşarak kentin farklı bölgelerine yayılmış; kamu binaları, saray yapıları ve kiliseler hedef alınmıştır. Çıkan yangınlar ve yağma hareketleri, Konstantinopolis’in idari işleyişini aksatmıştır.

Kentsel Yıkım ve Mimari Tahribat

İsyan sırasında kentte büyük çaplı fiziksel yıkım meydana gelmiştir. 14 Ocak’ı 15 Ocak’a bağlayan gece saray çevresinde Khalke, Senatus curia’sı, saray nöbetçilerine ait binalar, Forum Augusteum ve Ayasofya’nın selefi olan kilise ateşe verilmiştir.^【12】 

Saray bölgesinin büyük bir kısmı ile birlikte Ayasofya ve Aziz İrini kiliseleri yangında kül olmuş; Ayasofya, Zeuksippos hamamları, imparator sarayı ile Mars alanı arasındaki bölge, Konstantinos meydanında boydan boya uzanan büyük revak ve çok sayıda yapı yanmıştır.^【13】 

II. Hagia Sophia (Ayasofya) Kilisesi, 532’deki Nika İsyanı sırasında ateşe verilmiş; aynı büyük yangında Hagia Eirene, Zeuksippos Hamamları ve İmparatorluk Sarayı’nın bir bölümü de yanmıştır.^【14】  

Taht Krizi ve Hypatios’un İlanı

Ayaklanmanın ilerleyen safhasında, I. Justinianus’un yönetme yetkisi açık biçimde sorgulanmış; ayaklanmacılar, eski imparator Anastasius’un akrabası Hypatios’u imparator ilan etmiştir.^【15】 

Justinianus ve Theodora’nın Tutumu

İsyanın en kritik aşamasında, I. Justinianus’un başkenti terk etmeyi değerlendirdiği bilinmektedir. Bu noktada İmparatoriçe Theodora’nın kararlı tutumu, imparatorluk yönetiminin askerî çözüm yoluna gitmesinde rol oynamıştır.

Ayaklanmanın Bastırılması

Düzeni yeniden sağlamak için komutanlara, halkın Hypatios’u imparator ilan etmek amacıyla toplandığı Hipodrom’a girme emri verildiği; aynı zamanda hadım (general) Narses’in hiziplere para dağıtarak Iustinianos’u desteklemelerini sağlamaya çalışmıştır. ^【16】 

Saldırının kumandanlığını Belisarius’un üstlendiği; gün sonunda 30.000 ölü bırakacak bir katliamın başladığı; takip eden 19 Ocak Pazartesi günü Hypatios ile Pompeius’un idam edildiği; isyana karışmış senatörlerin mal varlıklarına el konulduğu; hemen ardından şehir merkezinin yeniden inşası için tasarılar hazırlanmıştır. ^【17】 

Ayrıca Narses’in, Maviler Partisiyle ilişki üzerinden bazı partilileri rüşvet yoluyla Justinianus lehine kazanabildiği; Belisarios ve Mundus kuvvetleriyle Hipodrom’da 30.000–35.000 kişinin katledildiğinin belirtildiği; ardından tahrip edilen Ayasofya’nın yeniden inşasına öncelik verildiği ve ayaklanma sonrasındaki yıllarda Hipodrom’da bir süre atlı araba yarışı şenlikleri de düzenlenmemiştir. ^【18】 

Tarihsel Etkiler

Ayaklanmanın bastırılmasının ardından, imparatorluk yönetimi kent üzerindeki denetimini artırmıştır. Sirk fraksiyonlarının siyasal etkisi sınırlandırılmış; merkezi otorite güçlendirilmiştir. Yıkılan yapılar, Justinianus döneminde daha anıtsal bir mimari anlayışla yeniden inşa edilmiştir. Ayaklanma sonrası imparatorluk, kent üzerindeki denetimini artırmış ve yeniden inşa programları başlatılmıştır.^【19】 

360 yılında I. Ayasofya bazilika şeklinde inşa edilmiş; 404 yılında çıkan yangında yok olmuştur. 415 yılında ikinci bir Ayasofya inşa edilmiş; bu yapının bir kısmı Nika isyanı sonucunda çıkan yangında yanmıştır. Yangından geriye kabartmalı bir sütun kalmıştır.^【20】 

Nika İsyanı sonrasında Miletli İsidoros ve Trallesli Anthemios tarafından 5,5 yılda tamamlanan Hagia Sophia Kilisesi 27 Aralık 537 tarihinde kutsanmıştır. İsidoros ile Anthemios’un fizik ve matematik uzmanı oldukları ifade edilmiştir.^【21】