Nikolay Vasiliyeviç Gogol, 1809 yılında doğmuş ve 4 Mart 1852 (Jülyen takvime göre 21 Şubat 1852) tarihinde hayatını kaybetmiş Ukrayna asıllı Rus yazardır. Öykü, roman ve oyun türlerinde eser vermiştir. Edebiyat dünyasında Rus gerçekçiliğinin kurucularından biri olarak kabul edilir ve özellikle Rus toplumunun çürümüş yapılarını eleştiren eserleriyle tanınmaktadır. Gogol, toplumdaki çalkantılı değişimleri ve yozlaşmış sistemleri hicveden eserler kaleme almıştır.

Gogol’ün ailesi küçük soylular sınıfına mensuptur. Babası amatör bir şair ve oyun yazarıdır, annesi ise asker kökenli bir aileden gelmiştir. Gogol, Nijena'daki Yüksek Bilimler Askeri Lisesi'ne gönderilmiştir. Burada eğitim gördüğü altı yılda edebiyata olan ilgisi belirginleşmiş ve okul tiyatrolarında sahneye çıkmıştır. 1828 yılında lise eğitimini tamamlamıştır.

1834 yılında Petersburg Üniversitesi’nin Genel Tarih bölümünde askeri doktora öğrencisi olmuş, burada profesör yardımcısı ünvanıyla görev almıştır.

Gogol, kısa öykülerinde ve oyunlarında bürokrasinin çarpıklıklarını hicvetmiştir. "Bir Delinin Hatıra Defteri" ve "Burun" gibi öyküleri, küçük memurların trajikomik hayatlarını işleyerek bireyin devlet ve toplum içindeki yerini sorgulayan eserlerdir.

Gogol’ün en önemli eserlerinden biri olan Müfettiş (1836), dönemin Rus bürokrasisini hicveden bir tiyatro oyunudur. Oyunda, bir kasabadaki yetkililer, yanlışlıkla sıradan bir dolandırıcıyı hükümetin müfettişi sanarak ona rüşvetler ve hediyeler vermeye başlarlar.

Gogol’ün eserleri, romantizm ve gerçekçilik arasında bir geçiş niteliği taşır. Kimi eserlerinde fantastik ve absürt öğeler kullanırken, kimi eserlerinde gerçekçi anlatımı ön plana çıkarır. Gogol’ün kendine özgü üslubu, Rus toplumunun değişik yanlarını hicveden karakterlerle şekillenmiştir.

Gogol, eserlerinde birey ile toplum arasındaki ilişkilere odaklanmış; toplumsal eleştiriyi mizah ve hicivle harmanlamıştır. Yazılarında sıklıkla Rusya’nın bürokratik yapısını, rüşveti, toplumsal statü farklılıklarını ve yozlaşmayı ele almıştır. Edebiyat tarihinde realizmin temsilcilerinden biri olarak kabul edilse de eserlerinde absürt ve fantastik öğelere de sıkça yer vermesi, onun tek bir edebi akıma ait olarak değerlendirilememesine yol açmıştır.

Gogol, edebi kariyerine romantik unsurlar taşıyan eserlerle başlamış ancak zamanla gerçekçiliğe yönelmiştir. Eserlerinde sıklıkla “küçük insan” olarak adlandırılan sıradan karakterlere yer vererek onların toplumsal düzene karşı verdikleri mücadeleyi işlemiştir. En önemli eserlerinden bazıları şunlardır:

• Ölü Canlar (1842): Gogol’ün en ünlü romanlarından biri olan Ölü Canlar, Rus toplumundaki yozlaşmayı sert bir dille eleştiren bir romandır. Romanın başkahramanı Çiçikov, ölmüş köleleri satın alarak bu durumu bir tür dolandırıcılık mekanizması haline getiren bir karakterdir. Gogol, bu romanı bir üçleme olarak tasarlamış, ancak yazdığı ikinci cildi bunalım sonucu yakmış, üçüncü cildi ise hiç tamamlayamamıştır.
• Palto (1842): Bu öykü, küçük bir devlet memurunun yoksulluğunu ve çaresizliğini ele alarak toplumsal eşitsizliklere ışık tutar.
• Müfettiş (1836): Rus bürokrasisinin yozlaşmasını hicveden bu oyun, küçük bir kasabada geçen olayları konu alır. Bir yabancının, kasaba halkı tarafından yüksek mevkilere ait biri sanılarak nasıl pohpohlandığını anlatır. Oyun, Gogol’ün dönemin devlet yönetimine yönelik sert eleştirilerinden biridir.
• Bir Delinin Hatıra Defteri: Çar’ın baskıcı yönetimi altında çalışan küçük bir devlet memurunun akıl sağlığını kaybedişini anlatan bu öykü, Gogol’ün psikolojik anlatı tekniğini kullandığı eserlerden biridir. Hikâye, başkahraman Poprişçin’in yaşadığı sıkıcı hayat, aşk ve toplum baskısıyla deliliğe sürüklenişini işler.
• Burun: Fantastik ögelerle süslenmiş bu hikâye, kendi burnunun bağımsız bir varlık haline gelip kendisinden kaçtığını fark eden bir adamın öyküsüdür. Gerçekçilik ve absürdizm arasında gidip gelen eser, Rus bürokrasisinin saçmalığını eleştiren bir hicivdir.
• Taras Bulba: Ukrayna Kazaklarının hayatını konu alan bu eser, Gogol’ün en önemli romantik eserlerinden biridir. Tarihi bir anlatıya sahip olup kahramanlık ve vatanseverlik temaları ağır basmaktadır.

1842'de, en önemli eseri olan Ölü Canlar'ı yazmıştır. Gogol bu eseri üç ciltlik bir seri halinde yazmayı planlamıştır. İlk cilt Rus toplumundaki çözülmeyi ele almıştır. İkinci ciltte ise Gogol, birinci ciltte verilen olumsuz etkileri yok ederek Rusya'yı yüceltmek istemiştir. Ancak ikinci cildi yazdıktan sonra bir bunalım sonucu yakmış, üçüncü cildi ise hiç yazmamıştır.^【1】

Son yıllarında psikolojik ve fiziksel sağlığı bozulan Gogol, 4 Mart 1852’de (Gregoryen takvime göre 4 Mart, Jülyen takvime göre 21 Şubat'ta) hayatını kaybetmiştir.^【2】

Gogol’ün edebi mirası, Rus edebiyatında önemli bir etki bırakmıştır. Gogol, Rus edebiyatında kendinden sonra gelen başta Dostoyevski, Tolstoy, Çehov ve Gorki olmak üzere pek çok yazara ilham vermiştir.^【3】

Onun eserleri, realizm ile absürdizmin iç içe geçtiği bir anlatım tarzı sunar. Dostoyevski ve Çehov gibi yazarlar, Gogol’ün etkisini eserlerinde açıkça hissettirmiştir. Özellikle Ölü Canlar, Müfettiş ve Palto; Rus toplumunu hicveden ve dönemin yozlaşmış sistemlerini eleştiren önemli eserler olarak kabul edilir. Gogol’ün mizahi unsurlar barındıran eserleri, aynı zamanda derin bir umutsuzluk ve eleştirel bakış açısı içermiştir.