Nizami Gencevi Millî Azerbaycan Edebiyatı Müzesi

Nizami Gencevi Millî Azerbaycan Edebiyatı Müzesi, Azerbaycan’ın başkenti Bakü’de, Azerbaycan Millî İlimler Akademisi (AMEA) bünyesinde faaliyet gösteren, klasik ve modern Azerbaycan edebiyatının en geniş kapsamlı şekilde temsil edildiği bir müzedir. Müze zengin koleksiyonları ve estetik mimarisi ile Azerbaycan'ın kültür mekânlarından biri olarak değerlendirilmektedir.

Müzenin Dış Görünümü (Fotoğraf: Duygu Şahinler)

Tarihi

İlk defa 1939 yılında, büyük şair Nizâmî Gencevî’nin 800. doğum yıl dönümü kutlamaları çerçevesinde bir müze kurulmasına karar verilmiş ve mevcut binanın restorasyonuna başlanmıştır. Ancak II. Dünya Savaşı nedeniyle açılış gecikmiş ve müze ancak 14 Mayıs 1945’te, Nizami dönemi Azerbaycan edebiyatını kapsayan bir koleksiyonla halkın ziyaretine açılmıştır. 1947’de kapsamı genişletilen müze, 1967 yılında tüm Azerbaycan edebiyatını kapsayacak şekilde yeniden düzenlenmiştir.

Müze Binasının Mimari Özellikleri

Müze binası, mimari bakımdan dikkat çekici özelliklere sahiptir. 1850'de tek katlı bir kervansaray olarak inşa edilen yapı, zamanla çeşitli onarımlardan geçmişerek 1915'te Mühendis A. Nikitin tarafından ikinci katı yeniden projelendirilmiştir. 1939’da müzeye dönüştürülürken Sadıq Dadaşov ve Mikayıl Hüseynov’un projeleri doğrultusunda iki kat daha eklenmiş ve yapı dört katlı hâle getirilmiştir.

Dış cephe, çiniler, büstler ve altı büyük edebiyatçının (Fuzûlî, Molla Penah Vagif, Mirza F. Ahundov, Natevan, Celil Memmedguluzade, Cafer Cabbarlı) heykelleriyle süslenmiştir. Müze, İçerişehir Kapısı’na yakın olan Çeşme Meydanı’nda yer almaktadır.

(Fotoğraf: Duygu Şahinler)

Yeniden Düzenleme ve Çağdaş Müzecilik

2004 – 2009 yılları arasında restorasyon ve modernizasyon süreci geçiren müze, 14 Mart 2009 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in mesajıyla yeniden açılmıştır. Bu düzenlemede çağdaş müzecilik anlayışına geçilmiştir. Rehberli turlar yerine dijital bilgi sistemleri getirilmiş, salon sayısı artırılmış ve teknolojik altyapı güçlendirilmiştir. Bugün müze 35 ana ve 15 yardımcı salonda 100.000’den fazla materyali sergilemektedir.

Edebiyat Müzesi'nin altında bulunan kitap satış yeri (Fotoğraf: Duygu Şahinler)

Sergilenen Koleksiyonlar ve İçerik

Müzede; Azerbaycan edebiyatının başlangıcından günümüze uzanan süreçteki yaklaşık 4000 şair ve yazarın hayatı, eserleri ve kişisel eşyaları yer almaktadır. Nadir el yazmaları, taş baskı kitaplar, tablolar, minyatürler, heykeller ve büstlerle zenginleştirilmiş koleksiyon, görsel ve içerik bakımından müzede sergilenmektedir. Müzenin dikkat çeken unsurlarından biri, Sovyetler döneminde fikirlerinden dolayı cezalandırılan milliyetçi ve hürriyetçi şairlere ayrılan özel bölümdür.

Müze aynı zamanda bir güzel sanatlar müzesi niteliği taşır. Edebiyatla ilgili eserler, Azerbaycan’ın tanınmış ressamları (Sadıq Şerifzade, Rüstem Mustafayev, Tahir Salahov, vb.), heykeltıraşları (Fuad Abdurrahmanov, Ömer Eldarov, vb.), minyatürcüleri ve halı ustaları (Latif Kerimov, vb.) tarafından oluşturulmuştur. Bu eserler, edebiyatın görsel estetikle buluştuğu örneklerdir.

Yayın ve Araştırma Faaliyetleri

AMEA Nizami Gencevi Millî Edebiyat Müzesi, bir bilim ve yayın merkezi olarak da faaliyet göstermektedir. Her yıl şu beş başlıkta bilimsel yayın yapılmaktadır:

Risale (Bilimsel İncelemeler)

Qaynaq (Kaynaklar)

Şerq (Çeviriler)

Hezine (Kataloglar)

Meclis (Törenler)

Şubeler ve Genişleme

Müzenin Bakü dışındaki bazı önemli şubeleri de bulunmaktadır. Bunlar arasında Kürdemir’deki Aran Bölge Merkezi, Merdekan’daki Sergey Yesenin Azerbaycan-Rusya Edebî Alakalar Merkezi ve Karabağ Bölümü öne çıkar. Şuşa’da bulunan Hurşidbanu Natevan bölümü, Ermeni işgali sonrası Bakü’ye taşınmıştır.

Toplumsal ve Eğitsel İşlevi

Müze, özellikle genç kuşaklara Azerbaycan edebiyatını öğretme misyonunu üstlenmiştir. Öğrenciler, öğretmenleri eşliğinde müzeyi gezerek edebî ve kültürel tarih konusunda derli toplu bilgi edinmektedir. Ayrıca Fevvareler Meydanı'ndaki dev ekranlar aracılığıyla halka sürekli olarak sesli ve görüntülü bilgi aktarımı yapılmaktadır.

Nizami Gencevi Millî Azerbaycan Edebiyatı Müzesi, Azerbaycan edebiyatının binlerce yıllık tarihinin anlatıldığı bir söz müzedir. Günümüzde müzeyi ziyaret edenler, rehber eşliğinde müzeyi gezmektedir ve ziyaretçilerin fotoğraf çekmesine izin verilmemektedir.