Nurizade Ziya Songülen 1886 yılında İstanbul'da doğmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemi ile Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında idari, diplomatik ve sportif alanlarda faaliyet göstermiş bir bürokrat, mühendis ve spor yöneticisidir^【1】.

1907 yılında kurulan Fenerbahçe Spor Kulübü'nün kurucu liderliğini üstlenerek kulübün ilk başkanı (1907-1908) olmuştur^【2】. Aynı zamanda kulübün isminin belirlenmesi, ilk ambleminin seçilmesi ve ilk maddi kaynaklarının sağlanmasında birincil rolü kendisi oynamıştır. Köklü bir aile geleneğinden gelen ve Londra’da inşaat mühendisliği eğitimi alan Nurizade Ziya Songülen, Düyun-u Umumiye bünyesinde müfettişlik görevi yapmış ve bunun yanı sıra, modern spor tesisleşmesinin ilk adımlarından olan Union Club (İttihat Spor) girişiminin kurucuları arasında yer almış ve Milli Mücadele döneminde Ankara Hükümeti adına diplomatik görevler yapmıştır^【3】.

Aile Kökeni ve Sosyal Statüsü

Nurizade Ziya Bey, 1886 yılında İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Anne tarafından Osmanlı hanedanına mensup, ekonomik ve sosyal açıdan köklü bir aile yapısına sahiptir. Aile üyeleri, yüzyılı aşkın bir süre boyunca Osmanlı Devleti bünyesinde Sadrazamlık, Kaptan-ı Deryalık, Valilik, Belediye Başkanlığı, Adalet ve Dışişleri Bakanlığı ile Büyükelçilik gibi en üst düzey idari makamlarda görev yapmışlardır. Soyadı kanununa kadar kullandığı "Nurizade" sıfatı, Tanzimat döneminin Dışişleri Bakanlarından olan ve Londra ile Paris büyükelçilikleri görevlerini yürüten büyük dedesi Mehmed Nuri Paşa’ya dayanmaktadır. Aslında ismi Mehmet Ziyad'dır. Aile yapısı, Batı felsefesini benimsemiş ve bu doğrultuda bir eğitim anlayışını ön plana çıkarmış kişilerdir^【4】.

Eğitim Hayatı

Ziya Bey, erken çocukluk döneminde İngiliz mürebbiyeler eşliğinde Avrupai bir eğitim almıştır. Ortaöğrenimini Saint Joseph Lisesi’nde tamamlamış ve 1903 yılında, 17 yaşındayken mezun olmuştur. Fiziksel özelliklerinden dolayı okul yıllarında "Fil Ziya" lakabıyla tanınan bir öğrencidir. Lise mezuniyetinin ardından İngiltere’ye giderek Londra’da inşaat mühendisliği eğitimi almıştır. Bu eğitim süreci, kendisinin hem İngilizceye hem de Fransızcaya ana dili seviyesinde hakim olmasını sağlamıştır^【5】.

Düyun-u Umumiye Dönemi

Londra’daki eğitimini tamamlayarak 1906 yılında İstanbul’a dönen Nurizade Ziya Bey, devletin mali denetim mekanizmalarından biri olan Düyun-u Umumiye İdaresi’nde profesyonel iş hayatına başlamıştır. Bu kurumda memur olarak göreve başlamış, ilerleyen yıllarda ise müfettişlik makamına kadar yükselmiştir. Mesleki kariyeri boyunca batı felsefesi ve disipliniyle şekillenmiş bir çalışma anlayışı sergilemiştir^【6】.

Fenerbahçe Spor Kulübü’nün Kuruluşu

Nurizade Ziya Bey, 1907 yılının bahar aylarında Enver Yetiker, Ayetullah Bey, Necip Okaner ve Asaf Beşpınar ile birlikte Fenerbahçe Futbol Kulübü’nü kurmuştur^【7】. Kulübün kurucu kadrosu içerisinde liderlik rolünü üstlenerek 1907-1908 yıllarında Fenerbahçe’nin ilk başkanı olarak görev yapmıştır^【8】.

Maddi imkanlarını kullanarak takımın ilk formalarını ve gerekli spor malzemelerini temin etmiştir.

Kulübün "Işık Saçan Fener" olarak belirlenen ilk ambleminin ve "Fenerbahçe" isminin seçilmesinde etkin rol oynamıştır. Ayrıca, İstanbul Futbol Ligi’ni organize eden James Lafontaine ile görüşerek kulübün liglere katılımı için gerekli diplomatik girişimleri başlatmıştır^【9】.

Sporculuk Kariyeri

Nurizade Ziya Bey, idari görevlerinin yanı sıra Fenerbahçe’nin ilk futbol takımında savunma hattında aktif olarak sporculuk yapmıştır. Fiziksel gücüyle dikkat çeken bir oyuncu olarak savunmanın güvenliğini sağlamış ve çektiği sert şutlarla oyun içerisinde karakteristik bir özellik sergilemiştir. 1908 yılının sonunda çekilen ve günümüze ulaşan tek fotoğrafı, kendisini Fenerbahçe formasıyla sporcu kimliğiyle göstermektedir^【10】.

Fenerbahçe’den Ayrılış Süreci

Nurizade Ziya Bey’in kulüpten kopuşu kademe kademe gerçekleşmiştir. 1909 yılında başkanlık görevini bırakmış, 1910 yılında ise kulüp üyeliğinden istifa etmiştir. Ayrılış nedenleri arasında takımın ligdeki başarısız sonuçları, kulübün finansal yükümlülüklerinin tek başına üzerine kalması ve Union Club (İttihat Spor) projesine odaklanma isteği yer almaktadır. İstifasından sonra da kulübe olan ilgisini tamamen kesmemiş, Fenerbahçe takımının Union Club sahasında antrenman yapabilmesi için gerekli kiralama bedellerini kendisi ödeyerek kulübe dolaylı olarak destek sağlamıştır^【11】.

Union Club (İttihat Spor) Girişimi

1908 yılının sonlarında, James Lafontaine ve Bay Whittal gibi isimlerle birlikte Union Club’ın kurucuları arasında yer almıştır. Bu girişim, dönemin amatör spor anlayışından farklı olarak sporun profesyonelleşmesini ve ticari bir işletme mantığıyla yönetilmesini amaçlamıştır. Bugünkü Fenerbahçe Stadyumu’nun bulunduğu arazinin Padişah II. Abdülhamit’ten kiralanması sürecinde aktif rol oynamış ve tesislerin inşası için gerekli sermayenin önemli bir kısmını karşılamıştır. Union Club bünyesinde kriket, futbol, tenis ve atletizm gibi birçok branşın yapılabileceği modern tesislerin ve 1000 kişilik bir tribünün kurulmasına öncülük etmiştir^【12】.

Siyasi Kimliği ve Milli Mücadele Dönemi Diplomatik Faaliyetleri

Nurizade Ziya Bey, Jön Türk felsefesine sahip aktif bir İttihatçı kimliğine sahiptir. 1918 yılında mesleki eğitim amacıyla Almanya’nın Frankfurt şehrine gitmiştir. Türk Kurtuluş Savaşı döneminde Ankara Hükümeti’ne diplomatik destek vermiş ve 1921 Londra Konferansı’na katılan heyette "Katip" sıfatıyla görev yapmıştır. Konferans öncesinde Samsun ve Trabzon bölgelerinde teknik ve diplomatik incelemeler gerçekleştirmiş, elde ettiği bilgileri uluslararası basına aktararak milli davanın savunuculuğunu yapmıştır^【13】.

Vefatı

Nurizade Ziya Songülen, 1936 yılında vefat etmiştir. Mezarı, Bebek’te bulunan Aşiyan Mezarlığı’ndadır^【14】. Fenerbahçe Spor Kulübü tarafından, kulübün 110. kuruluş yılı anısına Ziya Bey için bir anıt mezar yaptırılmıştır. Bu anıt mezarın açılış töreni 22 Aralık 2017 tarihinde; kulüp yönetimi, Songülen ailesi üyeleri ve altyapı sporcularının katılımıyla gerçekleştirilmiştir^【15】.