Oksidentalizm

Oksidentalizm (Occidentalism), kökenini Fransızca Occident (Batı) sözcüğünden alan ve Batı dünyasının algılanışı, yorumlanışı ve incelenişini konu edinen bir kavramdır. Terim, Batı’nın kültürel, düşünsel, tarihsel ve toplumsal yönlerinin bilimsel ya da bilimsel olmayan yöntemlerle ele alınmasını kapsayan bir inceleme alanını ifade eder. Oksidentalizm, Batı’ya ilişkin çeşitli perspektiflerin geliştirilmesini ve bu doğrultuda bilgi üretilmesini amaçlar. “-izm” eki taşımasına rağmen, belirli bir ideolojiden ziyade Batı üzerine yapılan araştırma ve değerlendirmeleri kapsayan bir kavramsal çerçeve olarak değerlendirilir.

Tanım ve Kavramsal Çerçeve

Oksidentalizm, geniş anlamıyla Oryantalizmin karşıtı olarak tanımlanır; Oryantalizm Batı’nın Doğu’yu okuma biçimiyse, Oksidentalizm Doğu’nun Batı’yı okuma biçimi olarak görülür. Bu çerçevede Oksidentalizm, Batı’yı anlamak, yorumlamak ve bu süreçte Doğu’nun kültürel konumunu belirlemek amacıyla geliştirilmiş bir bakış açısıdır.

Arapça literatürde kavram istigrâb olarak adlandırılır ve taghrîb (Batılılaşma) kavramından ayrılır. İstigrâb, Batı’yı inceleme ve yorumlama etkinliğini ifade ederken, Batılılaşma doğrudan Batı değerlerinin benimsenmesini ifade eder. Bu ayrım, Oksidentalizmin yalnızca kültürel bir yönelim değil, aynı zamanda bir eleştirel bilgi alanı olduğuna işaret eder.

Akademik Bir Disiplin Olarak Oksidentalizm

Oksidentalizm, 20. yüzyılın sonlarından itibaren akademik bir alan olarak şekillenmeye başlamıştır. Bununla birlikte, Oryantalizm kadar köklü ve kurumsallaşmış bir geleneğe sahip değildir. Oksidentalizmin henüz bağımsız ve yaygın bir kurumlaşma düzeyine ulaşmadığı, fakat Doğu toplumlarında artan bir ilgiyle geliştiği belirtilmektedir.

Bu bağlamda Batı’nın yalnızca siyasi, ekonomik veya kültürel yönlerinin değil, düşünsel, tarihsel ve bilimsel yapılarının da Doğu merkezli bir perspektifle incelenmesi gerektiği vurgulanır.

Eleştirel Yaklaşımlar ve Alternatif Görüşler

Literatürde Oksidentalizm kavramına ilişkin farklı yorumlar bulunmaktadır. Bazı Batılı araştırmacılar, özellikle Ian Buruma ve Avishai Margalit, Oksidentalizmi Batı karşıtı bir tutum veya düşmanlık biçimi olarak değerlendirmiştir. Ancak bu yaklaşım, kavramın Doğu’daki entelektüel çevrelerde kullanımıyla örtüşmez; Doğu literatüründe Oksidentalizm daha çok eleştirel inceleme ve kimlik koruma yönelimi olarak tanımlanır.

Hasan Hanafi’nin Yaklaşımı

Mısırlı düşünür Hasan Hanafi, Oksidentalizmin sistematik biçimde kurulmasına yönelik en önemli katkıyı sunan isimdir. Mukaddime fî ʿİlmi’l-İstigrâb adlı eserinde Hanafi, Oksidentalizmi Doğu’nun kendisini koruyarak Batı’yı inceleme bilimi olarak tanımlar. Bu yaklaşım, özellikle şu sorular üzerine odaklanır:

• “Batı değerleri nasıl geliştirilebilir?”
• “Doğu kimliği korunarak Batı değerleri nasıl benimsenebilir?” 

Hanafi’ye göre Oksidentalizm, Batı’nın uzun süre Doğu üzerinde kurduğu epistemolojik hâkimiyete karşı bir öz-savunma ve özgürleşme hareketi niteliği taşır. Bu çerçevede Oksidentalizmin amacı, merkez (Batı) ile çevre (Doğu) ilişkisini tersine çevirerek Doğu’nun özneleşmesini sağlamaktır.

Edward Said ve Oryantalizm Bağlantısı

Edward Said’in Oryantalizmi çözümlediği yaklaşım, Oksidentalizm tartışmalarının temel referans noktalarından biridir. Said’e göre Oryantalizm, Batı’nın Doğu’yu tanıma çabasından öte, onu yeniden tanımlayan ve iktidar ilişkileri içinde şekillendiren bir bilgi sistemidir. Said’in Michel Foucault’nun “güç-bilgi” kavramına dayandırdığı bu analiz, Oryantalizmi yalnızca bilimsel metinlerden oluşan bir küme değil, Doğu’yu yeniden inşa eden bir söylem olarak nitelendirir.

Oksidentalizm ise Said’in ortaya koyduğu bu söylemsel çerçeveye bir tür Doğu kaynaklı cevap olarak görülür. Bu yaklaşım, Batı–Doğu ilişkilerini dengelemeyi amaçlayan bir bilgi üretimi formu olarak ortaya çıkmıştır.

Oksidentalizm ve İslam Bilim Tarihi: Fuat Sezgin Örneği

Oksidentalizmin İslam bilim tarihi bağlamındaki önemli yorumlayıcılarından biri Fuat Sezgin’dir. Sezgin’in çalışmaları, Batı’nın bilim tarihi yazımında İslam medeniyetinin katkılarını görünmez kılan yaklaşımlara karşı Doğu merkezli bir bilim tarihi perspektifi geliştirme çabası olarak değerlendirilir.

• Sezgin, İslam medeniyetinin bilimsel mirasının sistematik biçimde ortaya konulmasıyla Batı’nın tek-merkezli bilim tarihi anlatısını sorgular.
• Ona göre Avrupa medeniyeti, İslam medeniyetinin devamı niteliğindedir ve Batı’nın bilimsel gelişimi, İslam bilimlerinin üzerine inşa edilmiştir.
• Sezgin’in amacı, Müslüman dünyanın yitirdiği özgüveni yeniden kazandırmak ve İslam bilim tarihinin insanlık tarihindeki yerini doğru biçimde ortaya koymaktır.
• Bu yönüyle Fuat Sezgin, Oksidentalizmin bilim tarihi alanında uygulanan örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir.

Oksidentalizm, Doğu’nun Batı’yı yorumlama biçimlerini konu alan bir inceleme alanıdır. Hem Batı’yı anlamaya hem de Doğu’nun kendi kimliğini koruyarak Batı karşısında konumlanmasına yönelik bir düşünsel çaba içerir. Fuat Sezgin gibi düşünürlerin bilim tarihi alanındaki katkıları, Oksidentalizmin hem teorik hem de uygulamalı boyutlarını geliştirmiştir. Günümüzde Oksidentalizm, Batı–Doğu ilişkilerini dengelemeye çalışan, eleştirel ve disiplinler arası bir alan olarak önemini sürdürmektedir.