Orta Əsrlər Modern

Orta əsrlər modern dizayn hərəkatı, 1940-cı illərdən 1960-cı illərə qədər təsirli olmuş və modernizmin müxtəlif sahələrdə əks olunması olaraq formalaşan bir dizayn axınıdır. Bu hərəkat, xüsusilə İkinci Dünya Müharibəsindən sonra meydana gələn ictimai və iqtisadi dəyişikliklərlə paralel olaraq, estetik, funksionallıq və istehsal proseslərinə yeni bir baxış gətirmişdir. Orta əsrlər modern dizayn memarlıq, sənaye dizaynı, qrafik dizayn və daxili məkan dizaynı kimi müxtəlif sahələrdə özünü göstərmişdir.

Orta əsrlər modern dizayn hərəkatı, 20-ci əsrin əvvəlində inkişaf edən modernizm anlayışının bir uzantısıdır. Modernizm, sənətdə, memarlıqda və dizaynda funksionallığı, sadəliyi və yenilikçiliyi vurğulamış, ənənəvi bəzəklərdən və tarixi təsirlərdən uzaq durmağı məqsəd qoymuşdur. Orta əsrlər modern bu anlayışı daha geniş bir çərçivədə mənimsəmiş və texnoloji yenilikləri, sənaye istehsal proseslərini və yeni materialları dizaynlarında istifadə etmişdir.

Orta əsrlər modern dizayn hərəkatının əsas xüsusiyyətləri arasında sadələşmə, funksionallığın ön planda olması, ergonomik dizayn, sənaye istehsal texnikalarının istifadəsi və yenilikçi materialların seçimi yer alır. Dizaynlar adətən sadə geometrik formalardan ibarət olmuş, bəzək elementlərindən qaçınılmışdır. Mebel və daxili məkan dizaynında, açıq məkan istifadəsi və minimalizm diqqətəlayiq olmuşdur. Açıq tavanlar, görünən kirişlər və açıq planlı sahələr geniş yayılmışdır. Xarici fasadda isə, Orta Əsrlər Modern üslubundakı bir evdə geniş pəncərələr, tavandan yerə qədər şüşə divarlar, düz dam xətləri və qismən kərpic divarlar kimi elementlər diqqəti çəkir. Bundan əlavə, ergonomika və istifadəçi yönümlülük də orta əsrlər modern dizaynlarda mühüm yer tutmuşdur. Texnoloji irəliləyişlərlə birlikdə, plastik, alüminium və şüşə kimi sənaye materialları dizaynlarda geniş şəkildə istifadə olunmağa başlanmışdır.

ABŞ-dakı Orta Əsrlər Modern hərəkatı, Beynəlxalq Üslub və Bauhaus axımlarının Amerikan əks olunması olaraq formalaşdı. Bu hərəkatın Amerikan versiyası, Beynəlxalq Üsluba nisbətən daha üzvi və daha az sərt formal xüsusiyyətlərə malik olsa da, əslində onunla güclü bir əlaqəyə sahibdir. Walter Gropius, Florence Knoll, Le Corbusier və Ludwig Mies van der Rohe kimi mühüm şəxslərin əsərləri bu axının əsas daşlarını təşkil etmişdir. Xüsusilə Mies van der Rohe'nin "Az daha çoxdur" (Less is more) yanaşması, dövrün əsas fəlsəfələrindən birini əks etdirir.

^{Almaniya Pavyonu, Ludwig Mies van der Rohe (Foto: Rodrigo Rama, flickr.com)}

Braziliyalı və Skandinaviya memarları da bu dövrdə böyük təsir göstərmiş, dizaynlarında təbiətlə inteqrasiyanı və təmiz sadəliyi vurğulamışlar. Frank Lloyd Wrightın layihələri kimi, Orta Əsrlər modernizmi Amerikanın müharibədən sonrakı ətraflarında mənzil tikililərində tez-tez istifadə edilmiş, modernizmi geniş kütlələrə çatdırmağı hədəfləmişdir.

^{Palacio da Alvorada, Braziliya Prezidentinin rəsmi iqamətgahı, Oscar Niemeyer (Foto: flickr.com)}

Bu üslub, daxili məkanları genişləndirmək və xarici məkanları daxilə gətirmək məqsədilə böyük pəncərələr və açıq planlarla layihələndirilmiş binaları təşviq etmişdir. Bir çox Orta Əsrlər evi, şüşə divarları dəstəkləyən dirək və kiriş strukturları istifadə edərək ənənəvi divarları aradan qaldırmışdır. Bu dizaynlar, adi Amerika ailəsinin ehtiyaclarını nəzərə alaraq funksionallığı ön planda tutmuş, estetik qədər istifadə rahatlığını da vurğulamışdır.

Avropada isə, Le Corbusier və CIAM (Beynəlxalq Modern Memarlar Şurası) təsiri, müharibədən sonrakı dövrdə bir çox ölkədə memarlıq anlayışını formalaşdırmışdır. Lakin, bu axım zamanla Situationist International, COBRA və Londondakı Archigram kimi avanqard qrupların radikal fikirləri ilə mübahisələrə səbəb olmuş və ənənəvi memarlıq anlayışına qarşı bir manifestə çevrilmişdir.

^{Le Corbusier Pavyonu, Le Corbusier (Foto: Fred Romero, flickr.com)}

Orta Əsrlər Modern memarlıqda, xüsusilə şüşə və polad kimi sənaye materiallarının istifadəsi ilə özünü göstərmişdir. Bu dövrün binaları adətən "ağ qutu" anlayışını mənimsəmiş və çox bəzək elementləri ehtiva etməmişdir.

Sənaye dizayn Orta Əsrlər Modern hərəkatının ən nəzərə çarpan sahələrindən biridir. Bu dövrdə, istehsal proseslərində məhsuldarlıq, funksionallıq və estetika arasında balans qurma məqsədilə dizaynlar yaradılmışdır. Sənaye dizaynda, ənənəvi əl işçiliyindən çox seriyalı istehsal texnikalarına əsaslanan dizaynlar diqqət mərkəzində olmuşdur. Plastik, alüminium və şüşə kimi yeni materiallar sənaye dizaynında geniş istifadə olunmağa başlanmışdır.

Dizaynerlər, funksional obyektlərin estetik şəkildə təqdim olunmasına böyük önəm vermişdir. Bu dövrün əhəmiyyətli dizaynerləri arasında Charles və Ray Eames, George Nelson və Eero Saarinen kimi adlar yer alır. Dizaynlar adətən sadə, estetik və ergonomik olub, istifadəçinin ehtiyaclarını ön planda tutmuşdur. Bundan əlavə, mebel dizaynında minimalizm önə çıxmışdır.

^{Charles & Ray Eames saxlama vahidi (Foto: Rob Corder, flickr.com)}

Orta Əsrlər Modern dizayn hərəkatı həm Amerika Birləşmiş Ştatlarında, həm də Avropada əhəmiyyətli nümunələrə malikdir. ABŞ-da, xüsusilə Eames cütlüyünün dizaynları dövrün sənaye dizaynına böyük töhfə vermişdir. Eameslərin mebel dizaynları, ergonomik quruluşları və estetik görünüşləri ilə diqqət çəkmiş, dövrün ən tanınmış dizaynları arasında yer almışdır.

^{Şimali Virginiyadakı Dulles Hava Limanı, Eero Saarinen (Foto: Olaf Zerbock, flickr.com)}

Avropada isə, Le Corbusierin memarlığı və dizaynları modern hərəkatın öncüsü olmuşdur. Le Corbusier, "universal mənzil" anlayışını mənimsəyərək daha geniş kütlələrə müraciət edən yaşayış sahələri dizayn etmişdir. Bununla yanaşı, Almaniyadakı Bauhaus məktəbi modernizmin inkişafında mühüm rol oynamış və Orta Əsrlər Modern dizaynının əsas fəlsəfələrini formalaşdırmışdır.

Türkiyədə bu hərəkat, xüsusilə 1950-ci illərdən sonra, müharibədən sonrakı dövrün təsiri ilə sürətlə inkişaf edən modern memarlıq və dizayn anlayışını əks etdirmişdir. Bu dövrdə, Orta Əsrlər Modernin əsas prinsipləri olan sadə xətlər, funksionallıq və təbiətlə inteqrasiya kimi elementlər Türkiyədəki memarlıq strukturları ilə də birləşmişdir.

İstanbul Texniki Universiteti (İTÜ) kampusundakı bəzi binalar, Le Corbusierin təsiri ilə dizayn edilmiş minimal xətlərə malik binalar arasında sayılır. Bundan əlavə, Kültürpark və İstanbuldakı bəzi apartman binaları, Taksimdəki Divan Oteli kimi tikililər də bu dövrün izlərini daşıyan nümunələrdir.

^{İstanbul Texniki Universiteti mərkəzi dərs otağı binası (Foto: kasso.com.tr)}