Ottava Sözleşmesi

Anti Personel Kara Mayınlarının Kullanımının, Depolanmasının, Üretiminin ve Devredilmesinin Yasaklanması ve Bunların İmhası ile İlgili Sözleşme, yaygın adıyla Ottava Sözleşmesi (Ottawa Convention) veya Mayın Yasağı Sözleşmesi (Mine Ban Treaty), anti personel kara mayınlarının kullanımını, üretimini, stoklanmasını ve devredilmesini yasaklayan, mevcut mayın stoklarının imhasını ve mayınlı alanların temizlenmesini öngören uluslararası bir silahsızlanma sözleşmesidir. Sözleşme, 3 Aralık 1997 tarihinde imzaya açılmış; 1 Mart 1999 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Kasım 2024 itibarıyla 164 devlet sözleşmeye taraftır. ^【1】

Ottava Sözleşmesi, anti personel kara mayınlarının siviller üzerinde yol açtığı uzun vadeli insani etkilerin azaltılması amacıyla hazırlanmıştır. Sözleşme, yalnızca mayınların kullanımını yasaklamakla kalmayıp mevcut mayın stoklarının imha edilmesini, mayınlı alanların temizlenmesini, mayın mağdurlarına yardım sağlanmasını ve taraf devletler arasında teknik ile mali iş birliğinin geliştirilmesini de hedeflemektedir.

Sözleşme, anti personel kara mayınlarının tamamen ortadan kaldırılmasını amaçlayan en kapsamlı uluslararası hukuki düzenlemelerden biri olarak kabul edilmektedir. Türkiye, sözleşmeye 2004 yılında taraf olmuştur. Türkiye, sözleşme kapsamında stoklarında bulunan anti personel mayınlarını imha etmek ve yetki alanındaki mayınlı bölgelerin temizlenmesini sağlamakla yükümlüdür. Türkiye'nin depolanmış anti personel mayınlarının imhası Haziran 2011'de tamamlanmış olup mayın temizleme faaliyetleri devam etmektedir. Bu kapsamda Türkiye'ye tanınan mayın temizleme süresi son olarak 31 Aralık 2030 tarihine kadar uzatılmıştır. ^【2】

_{Ottava Sözleşmesi Temsili (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur)}

Ottava Sözleşmesi uyarınca taraf devletler; anti personel mayınlarını kullanmama, geliştirmeme, üretmeme, edinmeme, stoklamama ve devretmeme yükümlülüğünü üstlenmektedir. Ayrıca taraf devletler, bu faaliyetlerin gerçekleştirilmesine doğrudan veya dolaylı biçimde yardım etmemeyi ya da teşvikte bulunmamayı da taahhüt etmektedir. Sözleşme, yalnızca mayın tespiti, mayın temizleme tekniklerinin geliştirilmesi ve eğitim amacıyla gerekli olan sınırlı sayıdaki anti personel mayınının muhafaza edilmesine izin vermektedir. Bunun dışında elde bulunan stokların, taraf devlet bakımından sözleşmenin yürürlüğe girmesinden itibaren en geç dört yıl içerisinde imha edilmesi öngörülmektedir. ^【3】

Sözleşme, taraf devletlere yetki ve kontrolleri altındaki mayınlı alanları belirleme, bu alanların siviller açısından güvenliğini sağlama ve anti personel mayınlarını en geç on yıl içerisinde temizleme yükümlülüğü getirmektedir. Taraf devletler, gerekli görülmesi hâlinde mayın temizleme yükümlülüklerinin yerine getirilmesi amacıyla süre uzatımı talebinde bulunabilmektedir. Ottava Sözleşmesi, mayın mağdurlarına destek sağlanmasını ve mayın temizleme faaliyetlerinde uluslararası iş birliğini de düzenlemektedir. Bu kapsamda taraf devletler, teknik bilgi paylaşımı, bilimsel iş birliği, mali yardım ve kapasite geliştirme faaliyetleri yoluyla birbirlerine destek sağlamayı taahhüt etmektedir. Ayrıca taraf devletler, sözleşmenin uygulanmasına ilişkin gelişmeleri Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri'ne düzenli olarak raporlamakla yükümlüdür. ^【4】

Ottava Sözleşmesi, uygulanmasının değerlendirilmesi amacıyla düzenli toplantılar öngörmektedir. Taraf devletler toplantıları aracılığıyla sözleşmenin uygulanması izlenirken, gözden geçirme konferansları ise sözleşmenin yürürlüğe girmesinden beş yıl sonra ve sonrasında gerekli görüldüğünde, iki konferans arasında beş yıldan az olmayacak şekilde düzenlenmektedir. Sözleşme kapsamında bağımsız bir doğrulama örgütü bulunmamakla birlikte, taraf devletler yükümlülüklerin yerine getirilmesine ilişkin açıklama talebinde bulunabilmekte ve gerekli görülmesi hâlinde olgu tespit mekanizmaları işletilebilmektedir. Sözleşmenin uygulanmasına destek sağlamak amacıyla 2001 yılında Uygulama Destek Birimi (Implementation Support Unit-ISU) kurulmuştur. ^【5】

Ottava Sözleşmesi, yürürlüğe girdiği tarihten itibaren anti personel kara mayınlarının kullanımına karşı güçlü bir uluslararası norm oluşturmuştur. Taraf devletler, bugüne kadar 50 milyondan fazla stoklanmış anti personel mayınını imha etmiş ve çok sayıda ülke mayınlı alanların temizlenmesini tamamlamıştır. Bununla birlikte bazı devletler, güvenlik gerekçeleriyle sözleşmeye taraf olmamayı veya taraflıktan çekilmeyi tercih etmektedir. 2025 yılında Finlandiya, güvenlik ortamındaki değişiklikleri gerekçe göstererek sözleşmeden çekilme kararı almış; Polonya, Litvanya, Letonya ve Estonya da benzer yönde girişimlerde bulunacaklarını açıklamışlardır. ^【6】