Paris Ulu Camii: Bir İbadethanenin Çok Ötesinde

Paris'te bir cami inşa etme fikri 19. yüzyılın ortalarına kadar uzansa da bu projenin gerçek anlamda hayata geçirilmesi I. Dünya Savaşı'nın ardından mümkün olmuştur.^【1】 Aslında 1846 yılında Société Orientale (Doğu Derneği) tarafından ve daha sonra 1894-1895 yıllarında Fransız Afrikası Komitesi öncülüğünde çeşitli projeler gündeme getirilmiş; hatta Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid ile Mısır ve Fas gibi ülkelerin liderlerinden maddi destek sözü bile alınmıştı.^【2】 Ancak Fransa'daki siyasi gerilimler, Dreyfus davası ve kilise ile devletin ayrılmasına yönelik giderek alevlenen laiklik tartışmaları yüzünden bu ilk girişimler sonuçsuz kalmıştır.^【3】

^{Paris Büyük Camii (Yazarın Objektifinden)}

“Fransa sömürge topraklarında camileri kapatırken Paris’te büyük bir cami açıyordu. Bu çelişki, yapıyı daha başından çok katmanlı bir nesne hâline getirdi.”

Gilles Kepel, Les Banlieues de l’Islam, 1987

Caminin inşa sürecini hızlandıran ve projenin on yıllar sonra hayata geçmesini sağlayan en önemli neden ise I. Dünya Savaşı sırasında Müslüman askerlerin Fransa için gösterdiği büyük kahramanlıklardır. ^{【4】 【5】}Fransa'da yaşanan mali sıkıntılar ve Almanların Paris'i işgal etme tehlikesi sebebiyle başlarda ertelenen cami inşası fikri, General Joseph Simon Gallieni tarafından Marne bölgesini savunmak üzere cepheye sürülen 25.000 Afrikalı Müslüman askerin şehri savunarak zafere ulaşmaları üzerine hız kazanmıştır.^【6】 Bu askerlerin canları pahasına gösterdikleri fedakârlıklara duyulan minnetin bir karşılığı olarak Parisliler ve Paris belediye konseyi, caminin inşası için gerekli arsayı tahsis etmişlerdir. ^{【7】【8】} Öte yandan, savaş sırasında Osmanlı İmparatorluğu'nun Almanya'nın desteğiyle ilan ettiği "cihat" çağrısı ve Almanya'nın kendi esir kamplarında (örneğin Wünsdorf'ta) geçici camiler kurarak yürüttüğü propaganda, Fransa'yı harekete geçiren stratejik bir diğer faktördür. ^{【9】 【10】}Fransa, bu ihtişamlı yapıyla uluslararası arenada Müslümanların gerçek dostu ve İslam'ın hamisi olduğu imajını pekiştirerek kendi sömürgelerindeki sadakati güvence altına almayı amaçlamıştır. ^{【11】【12】}

^{Paris Büyük Camii ( Yazarın Objektifinden)}

1926 yılında ibadete açılan Paris Büyük Camii (La Mosquée de Paris), yalnızca dini bir ibadethane olarak değil, Fransa'nın sömürgeci politikalarının, uluslararası diplomatik hedeflerinin ve karmaşık laiklik anlayışının somutlaştığı devasa bir siyasi sembol olarak kurgulanmıştır.^【13】 Fransız yetkililer, devletin dini mekânları finanse etmesini katı bir şekilde yasaklayan 1905 laiklik yasasını aşabilmek adına projeyi salt dini bir yer değil, "Müslüman Enstitüsü" (Institut Musulman) adlı sanal ve kültürel bir kurum kılıfıyla sunmuş; inşasını ve idaresini ise 1917'de kurulan İslam Kutsal Mekanları Vakfı'na (Société des Habous) devrederek yasanın etrafından dolanmışlardır. ^{【14】 【15】} Fransa, bu projeyi hayata geçirerek himayesi altındaki 25 milyon Müslümana ticari ve sanayi konularda gelişmeleri için her türlü yardımı yaptığını göstermeyi hedeflemiştir.^【16】 Nitekim açılışından sonra da cami, Fransa Hükümeti tarafından Dışişleri Bakanlığı'nın denetiminde tutularak yıllarca ülkenin dış politikasının önemli bir aracı olarak kullanılmıştır.^【17】

Caminin açılış töreninde Çerkeşizade Halit Halid Bey tarafından yapılan bir konuşmada da vurgulandığı üzere; Almanya, I. Dünya Savaşı'nda siyasi bir malzeme olarak esir kamplarında sadece geçici camiler kurmuş, İngiltere ise Londra'da bir cami inşa etmeye teşebbüs etmesine rağmen muhalefet yüzünden başarısız olmuştur.^【18】 Fransa ise başkentinin kalbinde böylesine kalıcı bir cami inşa ederek rakip devletlere kıyasla Müslümanlarla olan dostluğunun geçici bir hamleden ibaret olmadığını tüm dünyaya göstermek istemiştir^【19】. Paris'in entelektüel kalbi Quartier Latin'de yükselen bu görkemli yapı, banliyölerde yaşayan sıradan Müslüman işçilerin günlük ihtiyaçlarından ziyade; Fransız turistler ve uluslararası elitler için tasarlanmış emperyal bir "Fransız İslamı" vitrini olarak faaliyet göstermiştir. ^【20】Başarıyla tamamlanan bu tarihi anıtın şeref defteri kayıtlarına göre, kuruluş sürecine Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk ve Sultan II. Abdülhamid de dâhil olmak üzere pek çok lider maddi ve manevi katkıda bulunmuştur.^【21】

Paris Ulu Camii'nin inşası, devletin ibadethaneleri finanse etmesini kesin olarak yasaklayan 1905 tarihli laiklik yasası bağlamında büyük bir çelişki yaratmıştır. Fransız devleti, bu yasal engeli aşabilmek ve laiklik ilkesiyle görünürde çelişmemek için projeyi salt dini bir mekân olarak değil, kültürel bir "Müslüman Enstitüsü" olarak sunmuştur. Senatör Edouard Herriot tarafından mecliste savunulan bu sanal enstitü kılıfı sayesinde, 1920 yılında çıkarılan özel bir yasayla devlet finansmanının önü açılmıştır. Ayrıca, laik bir devletin dini bir kurumu doğrudan yönetmemesi gerektiği için caminin yapımı ve idaresi “Société des Habous des Lieux Saints de l'Islam” adlı vakıf derneğine devredilmiştir. Bu stratejiyle Fransız yetkililer, devletin dini işlere doğrudan müdahale etmediği ve sadece bir Müslüman girişimini kolaylaştırdığı yanılsamasını korumayı başarmıştır. Tüm bu yasal manevralara ve cumhuriyet değerleriyle uyumlu bir “Fransız İslamı” yaratma hedefine rağmen yapının tamamen geleneksel tasarımı, devletin aslında Müslümanların bizzat laikleşebileceğine inanmadığını göstermektedir.

^{Paris Büyük Camii (Yazarın Objektifinden)}

Paris'in kalbi Quartier Latin'de yer alan ve 33 metrelik minaresiyle dikkat çeken Paris Ulu Camii, Endülüs-Mağrip tarzı mimarisiyle şehrin tam ortasında ziyaretçilerine gizli bir Doğu vahası sunar. Faslı ustaların elinden çıkma zarif ahşap oymaları, göz alıcı mozaikleri ve şırıl şırıl akan sularla bezenmiş Akdeniz bitkileriyle dolu "Cennet Bahçesi", misafirlerini bir anda Kuzey Afrika'nın mistik dünyasına götürür. Geleneksel buhar odalarından oluşan otantik hamamı ve nane çayı eşliğinde Doğu tatlılarının yendiği kafeteryası (Moorish cafe) ile bu eşsiz yapı, Fransız başkentinin göbeğinde İslam kültürünün tüm renklerini ve sıcaklığını hissettirmektedir.

Paris Ulu Camii, geleneksel bir Arap şehrinin unsurlarını tek bir mekânda toplayan devasa bir kompleks olarak Endülüs-Mağrip mimari tarzında inşa edilmiştir.^【22】 Tasarım aşamasında mimarlar, Fas'ın Fes şehrinde bulunan tarihi Bu İnaniye Medresesi ile Karaviyyin Camii'nin estetik çizgilerinden yoğun bir şekilde ilham almışlardır.^【23】 Orijinal dokuyu yansıtması amacıyla süslemeler için bizzat Fas'tan ustalar getirilmiş, Fesli zanaatkârlar mozaikleri işlerken Meknesli marangozlar da ahşap oymaları büyük bir incelikle hazırlamışlardır.^【24】 Zarif kemerleri, oymalı sedir ağacı kapıları ve suların şırıl şırıl aktığı zengin bitki örtülü "Cennet Bahçesi" ile bu yapı, ziyaretçilerine Fransa'nın ortasında büyüleyici bir Doğu atmosferi sunmaktadır.^【25】 Kompleksin dışarıdan en çok dikkat çeken unsuru olan 33 metre yüksekliğindeki kare planlı heybetli minaresi, İslam medeniyetinin sanatsal zenginliğini başkentin merkezine taşımaktadır. ^{【26】【27】}

Paris Ulu Camii, mimarı Maurice Mantout'un vizyonu doğrultusunda, geleneksel bir Arap şehrinde genellikle dağınık halde bulunan yapıları tek bir alanda toplayarak salt bir ibadet mekânı olmanın çok ötesine geçmiştir. Devasa bir külliye olarak tasarlanan bu yapıda; ana ibadet alanlarının yanı sıra bir restoran, geleneksel nane çayı içilebilen bir Mağrip kafesi (café maure) ve dinlendirici bahçeler bir araya getirilmiştir. Kompleksin en dikkat çekici bölümlerinden biri olan ve sadece kadınlara hizmet veren otantik hamam, soğuk, ılık ve sıcak olmak üzere üç farklı buhar odasıyla hem arınma hem de sosyalleşme ihtiyacına yanıt veren önemli bir mirastır. Bunlara ek olarak, İslami ilimler eğitimi veren Al-Ghazali Enstitüsü'ne ait kütüphane ve Emir Abdülkadir'in adını taşıyan konferans salonu, camiyi entelektüel bir eğitim ve kültür merkezine dönüştürmüştür. Tüm bu sosyal, kültürel ve ticari alanlar camiye ek gelir sağlarken, aynı zamanda farklı inançlardan binlerce turisti ağırlayarak Doğu ile Batı arasında yaşayan bir diyalog köprüsü kurulmasını sağlamıştır.

^{Paris Büyük Camii (Yazarın Objektifinden)}

Paris'te bir cami inşa etme fikri 19. yüzyılın sonlarına kadar uzanmaktadır. 1894-1895 yıllarında ortaya çıkan ilk cami projesine Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid mali destek sözü vermiştir. Ancak o dönem Fransa'da yaşanan siyasi gerilimler, Dreyfus davası ve kilise ile devletin ayrılmasına yönelik laiklik tartışmaları gibi nedenlerle bu ilk proje hayata geçirilememiştir.^【28】

I. Dünya Savaşı'nın ardından projenin fiilen hayata geçirilmesiyle birlikte, 1 Mart 1922 tarihinde gerçekleştirilen temel atma töreninde Türkiye her iki hükümetiyle birden temsil edilmiştir. Törene İstanbul Hükümeti adına Nebi Bey, Ankara Hükümeti adına ise Ferid Bey katılmıştır. Ayrıca, caminin yapımı için kurulan komitenin toplantılarında Halil Bey de yer almıştır.^【29】

Caminin inşa sürecinde Türk liderlerin önemli maddi ve manevi destekleri olmuştur. Paris Camii'nin şeref defterinde yer alan kayıtlara göre, hem Sultan II. Abdülhamid'in hem de Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün bu ibadethanenin yapımına katkıları bulunmuştur.^【30】 Sadece başlangıç aşamasında değil, ilerleyen süreçte de Türkiye Cumhuriyeti camiye mali destekte bulunmaya devam etmiştir.^【31】

Dört yıl süren inşaatın ardından Paris Ulu Camii, 15 Temmuz 1926 tarihinde Fransa Cumhurbaşkanı Gaston Doumergue ve Fas Sultanı Mevlay Yusuf'un katıldığı görkemli bir törenle ibadete açılmıştır. Bu törende Türk izleri de güçlü bir şekilde görülmektedir; 1907 yılında kurulan “Fraternité Musulmane” (Müslüman Kardeşliği) adlı derneğin temsilcisi olan Çerkeşizade Halit Halid Bey törene katılarak derneği adına bir konuşma yapmıştır. Halid Bey konuşmasında, I. Dünya Savaşı sırasında Almanların esir kamplarında kurduğu geçici camileri siyasi bir malzeme olarak eleştirmiş, Fransa'nın Paris'te inşa ettiği bu kalıcı eserin ise Müslümanlarla olan dostluğun çok daha samimi bir nişanesi olduğunu vurgulamıştır. ^【32】Ayrıca ilerleyen yıllarda Fransa'da eğitim gören Türk öğrenciler de Paris Camii'nde toplanmış ve bu mekânı kendi aralarındaki bir dayanışma ve sosyalleşme alanı olarak kullanmışlardır.^【33】

Paris Ulu Camii, kuruluş amacından mimari yapısına kadar incelendiğinde, yalnızca dini ritüellerin yerine getirildiği sıradan bir ibadethane olmanın çok ötesinde derin bir anlama sahiptir.^【34】 Külliye; bünyesindeki kütüphanesi, geleneksel hamamı, kafeteryası ve huzur veren bahçeleriyle ziyaretçilerine çok boyutlu bir kültürel deneyim ile sosyalleşme alanı sunmaktadır.^【35】 Bunun yanı sıra bu tarihi yapı, Fransa'nın sömürgeci politikalarının, "Fransız İslamı" yaratma vizyonunun ve uluslararası arenadaki diplomatik gücünün somutlaştığı anıtsal bir sembol olarak işlev görmüştür.^{【36】【37】} Siyasi ve kültürel misyonlarının ötesinde, II. Dünya Savaşı yıllarında direnişçilere ve Nazi zulmünden kaçan Yahudi ailelere sağladığı gizli sığınak imkanıyla insanlık onurunu savunan bir dayanışma merkezine dönüşmüştür.^【38】 Tüm bu dini, siyasi, tarihi ve insani boyutlarıyla Paris Ulu Camii, İslam medeniyetinin Avrupa'nın kalbindeki görkemli bir elçisi ve Doğu ile Batı arasında yaşayan bir köprü olmaya devam etmektedir.^【39】