Peride Celal

Peride Celal (1916 - 2013), Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında roman ve öykü türlerinde eser vermiş bir yazardır. Edebî kariyeri 27 Kasım 1935’te “Ak Kız” adlı öyküsünün Yedigün dergisinde yayımlanmasıyla başlamıştır. 17 roman ve 5 öykü kitabının yanı sıra gazetelerde tefrika edilmiş eserleri bulunmaktadır. Celal’in yazarlık çizgisi, eleştirmenler ve yazarın kendi beyanları doğrultusunda iki döneme ayrılmaktadır: İlk döneminde popüler aşk ve serüven romanları; ikinci döneminde ise gözlemci-gerçekçi ve psikolojik odaklı eserler üretmiştir.

Yaşamı

Çocukluk ve Gençlik Yılları

Peride Celal, 1916 yılında İstanbul’un Fındıklı semtinde doğmuştur. Annesi Mirat Zeliha Türel, babası Saint-Benoît mezunu Mehmet Celalettin Erem’dir. Anne ve babasının boşanması ve annesinin ikinci evliliği neticesinde çocukluk dönemi Anadolu’nun farklı kentlerinde geçmiştir. Bu yer değişimleri nedeniyle eğitim hayatı kesintili sürmüştür. Haydarpaşa İlkokulu’nun ardından iki yıl Saint Pulcherie Fransız Kız Lisesi’ne, sonrasında ise kısa bir süre Saint Michel Fransız Lisesi’ne devam etmiştir. Ailesinin yeniden Anadolu’ya taşınmasıyla eğitimini yarıda bırakmak durumunda kalmış; ancak bu süreçte edindiği Fransızca bilgisi, sonraki yıllarda İsviçre’deki çalışmaları için temel oluşturmuştur.

Erken yaşlarda annesinin kütüphanesi aracılığıyla Balzac ve Stendhal gibi dünya klasiklerinin yanı sıra Halide Edip, Reşat Nuri ve Yakup Kadri gibi Cumhuriyet dönemi yazarlarının eserlerini incelemiştir. Yazın hayatına on üç-on dört yaşlarında şiirle başlamış, daha sonra öykü ve roman türlerine yönelmiştir. Anadolu’da bulunduğu dönemdeki taşra hayatı ve insan ilişkilerine dair gözlemleri, ilk anlatı çalışmalarının içeriğini belirlemiştir.

Özel Hayatı ve Memuriyet

Peride Celal, kendi ifadelerinde çocukluk döneminde deneyimlediği yalnızlık ve ailevi aidiyet sorgulamalarının, karakter yapısı ve edebi verimi üzerinde belirleyici olduğunu belirtmiştir. Bu psikolojik arka plan; sevgisizlik, kıskançlık ve özgüven sorunları yaşayan kadın karakterler aracılığıyla eserlerine yansımıştır.

1944–1947 yılları arasında Türkiye’nin Bern Basın Ataşeliği’nde sekreterlik görevini yürütmüştür. İsviçre’de bulunduğu bu süreç, yazarın Nâzım Hikmet ile olan dostluğu nedeniyle maruz kaldığı siyasal baskı ortamından uzaklaşmasını sağlamıştır. Bern’de görev yaptığı sırada Türkiye’nin Bern Büyükelçisi Yakup Kadri Karaosmanoğlu ile tanışmış; onun yönlendirmesiyle Fransızcasını geliştirerek Batı edebiyatı üzerine incelemeler yapmıştır. Eleştirmenler tarafından yazarın estetik bilincinin geliştiği bir "ikinci başlangıç" evresi olarak tanımlanan bu dönem, Celal'in edebi kimliğinin dönüşümünde rol oynamıştır.

1947 yılında Türkiye’ye dönüşünün ardından Basın Yayın Genel Müdürlüğü Yabancı İşçilerle İrtibat Bürosu’nda iki yıl görev almıştır. Aynı yıl avukat Atıf Yönsel ile evlenmiş ve bu evlilikten kızı Zeynep Ergun dünyaya gelmiştir. Bu dönemin sağladığı sosyo-ekonomik koşullar, yazarın edebi üretimine odaklanmasına imkan tanımıştır.

Yazarlık Kariyeri ve Edebî Gelişimi

Peride Celal’in edebî üretimi iki safhada incelenmektedir:

• İlk Dönem (1935–1950): Olay merkezli, aşk ve serüven temalı tefrika romanları yazmıştır. Bu eserler, dönemin yayıncılık dünyasında geniş bir okur kitlesine ulaşmış ve sosyolojik açıdan popüler edebiyat verileri olarak değerlendirilmiştir.
• İkinci Dönem (1950 Sonrası): Gözlemci-gerçekçi bir yaklaşımla psikolojik derinliğe odaklanan eserler vermiştir. İstanbul’un toplumsal değişimini ve bireyin iç dünyasını çözümleyen bir anlatımı benimsemiştir.

Yazın dilinde zamanla sadelik ve yapısal bütünlük ön plana çıkmıştır. Anlatılarında geçmiş ile şimdiki zamanın iç içe geçtiği teknikler ve sınırlı hâkim anlatıcı bakış açısı sıklıkla görülür.

Eserleri

Romanlar

• Sönen Alev – 1938
• Yaz Yağmuru – 1940
• Ana-Kız – 1941
• Kızıl Vazo – 1941
• Ben Vurmadım – 1941
• Atmaca – 1944
• Aşkın Doğuşu – 1944
• Yıldıztepe – 1945
• Beyaz Ölüm – 1948
• Dar Yol – 1949
• Sahildeki Ceset – 1949
• Karanlık Oda – 1950
• Rüyalar Evi – 1951
• Üç Kadının Romanı – 1954
• Dişi – 1955
• Kırkıncı Oda – 1958
• Gecenin Ucundaki Işık – 1963 (2022'de televizyon dizisine uyarlanmıştır)
• Güz Şarkısı – 1966
• Evli Bir Kadının Günlüğünden – 1971
• Üç Yirmidört Saat – 1977
• Üç Kadın – 1987
• Kurtlar – 1991
• Deli Aşk – 2002

Öyküler

• Ak Kız – 1935 (İlk Öykü - Dergi Yayını)
• Jaguar – 1978
• Bir Hanımefendinin Ölümü – 1981
• Pay Kavgası – 1985
• Mektup – 1994
• Melahat Hanım'ın Düzenli Yaşamı – 1999
• İsviçre Mektupları – 1944-1947

Eserlerinin Temaları

Eserlerinin merkezinde genellikle kentsoylu kadın figürleri yer alır. Bu karakterler üzerinden yalnızlık, sevgisizlik, aile içi çatışmalar ve içsel huzursuzluklar işlenir. Özellikle anne-kız ilişkileri ve kadın kimliğinin ruhsal boyutları, yazarın tüm dönemlerinde süreklilik gösteren izleklerdir. Karakter analizlerinde haset, kıskançlık ve özgüven sorunları gibi psikolojik unsurlar nesnel bir tutumla metne yansıtılır.

Başarıları ve Ödüller

• 1977: Üç Yirmi Dört Saat – Sedat Simavi Vakfı Edebiyat Ödülü
• 1991: Kurtlar – Orhan Kemal Roman Armağanı
• 1996: 15. İstanbul Kitap Fuarı – TÜYAP “Onur Yazarı”