Persistan Delüzyonel Bozukluk (Paranoya)

Persistan delüzyonel bozukluk, en az 1 ay süren, baskın ve sabit hezeyanlar (delüzyonlar) ile karakterize bir psikotik bozukluktur. Şizofreniden farklı olarak, belirgin halüsinasyonlar, dezorganize konuşma veya negatif semptomlar görülmez. DSM-5'te "Delüzyonel Bozukluk" olarak sınıflandırılır ve 6 alt tipi bulunur.

Klinik Özellikler

1. Temel Tanı Kriterleri (DSM-5)

• En az 1 aydır devam eden, sabit hezeyan(lar).
• Şizofreni A kriterleri karşılanmaz (halüsinasyonlar yok veya minimal).
• İşlevsellik, hezeyanlar dışında belirgin şekilde bozulmamıştır.
• Belirtiler madde kullanımı veya tıbbi bir duruma bağlı değildir.

Nedenleri ve Risk Faktörleri

1. Biyolojik Faktörler

• Dopamin hipotezi: Aşırı dopaminerjik aktivite (özellikle mezolimbik yolak).
• Aile öyküsü: Şizofreni veya delüzyonel bozukluk varlığı.

2. Psikososyal Faktörler

• İzolasyon: Sosyal desteğin az olduğu yaşlı bireylerde daha sık.
• Kişilik özellikleri: Paranoid, şizoid veya şizotipal yapılanma.
• Göç ve kültürel stres: Yabancılaşma hissiyle tetiklenebilir.

Ayırıcı Tanı

• Şizofreni: Dezorganize davranış ve halüsinasyonlar eşlik eder.
• Bipolar bozukluk (manik epizod): Grandiyöz hezeyanlar, ancak duygudurum değişiklikleriyle birlikte.
• Organik psikoz: Tümör, demans veya madde kullanımına bağlı hezeyanlar.

Tedavi Yaklaşımları

1. Farmakoterapi

• Antipsikotikler (2. nesil): Risperidon, Olanzapin, Aripiprazol.
• Antidepresanlar (kıskançlık tipinde): SSRI’lar (örn. Fluoksetin).

2. Psikoterapi

• Bilişsel-Davranışçı Terapi (BDT): Hezeyanların mantık süzgecinden geçirilmesi.
• Destekleyici terapi: Güven ilişkisi kurularak içgörü kazandırma.

3. Hastaneye Yatış

• Acil durumlar: Kendine veya başkasına zarar verme riski varsa.

Prognoz ve Seyir

• Kronik ancak stabil seyirlidir.
• %30-50’sinde semptomlar zamanla hafifler.
• Erotomanik ve kıskançlık tipleri daha dirençlidir.