Pikaresk Roman

Pikaresk roman, 16. yüzyıl İspanya’sında ortaya çıkan ve zamanla evrensel bir anlatı türüne dönüşen edebî bir formdur. Tür, adını İspanyolca "picaro" (serseri, düzenbaz) kelimesinden alır ve merkezine toplumun alt tabakalarından gelen, çoğu zaman anti-kahraman olan bir karakterin yaşam öyküsünü koyar. Bu başkahraman, yani pikaro, genellikle birinci tekil şahıs ağzından kendi hayatını anlatır; hikâye otobiyografik biçimde ilerler.

Tarihî Gelişim ve İlk Örnekler

Pikaresk romanın ilk örneği olarak anonim La vida de Lazarillo de Tormes (1554) kabul edilir. Bu eserde, fakir bir çocuk olan Lazarillo'nun farklı efendilerin hizmetinde başından geçen olaylar anlatılırken aynı zamanda 16. yüzyıl İspanyol toplumunun hiciv dolu bir portresi çizilir. Ardından gelen Guzmán de Alfarache (Mateo Alemán, 1599) pikaresk romanın prototipi olarak anılmıştır. Francisco de Quevedo’nun El Buscón (1604) ve Cervantes’in Don Quijote (1605) adlı eseri, türün gelişimine büyük katkı sağlayan klasiklerdendir.

Türün Temel Özellikleri

Howard Mancing’in ve Claudio Guillén’in tanımlamalarına göre pikaresk romanın karakteristik yapısı şu unsurları içerir:

Birinci şahıs anlatımı: Pikaro kendi yaşamını anlatır.

Katı gerçekçilik: Yoksulluk, açlık, sınıfsal çelişkiler gibi sert toplumsal olgular yer alır.

Toplumsal hiciv: Pikaro’nun gözlemleri üzerinden kilise, soylular ve kurumlar eleştirilir.

Anti-kahraman: Pikaro genellikle yoksul, eğitimsiz, aile desteğinden yoksun biridir. Ahlaki olarak gri bir alandadır; hileye, yalana, suça başvurur ancak bu, yaşamsal zorunluluklara dayalıdır.

Epizodik yapı: Roman birbirinden bağımsız bölümlerden oluşur, olaylar arasında nedensellikten çok kronoloji ön plandadır.

Sürekli yer değiştirme: Pikaro, yaşam mücadelesi içinde sürekli yer değiştirir.

Sınıflar arası geçiş: Kahraman toplumun farklı katmanlarına girip çıkarak tüm sosyal yapıyı gözler önüne serer​.

Pikaro Figürü

Guillén’e göre pikaro genellikle genç, yetim ya da öksüzdür ve erken yaşta hayatta kalma mücadelesiyle baş eder. Geleneksel ahlaki normlarla şekillenmemiştir. Bu nedenle, toplumsal değerleri sorgular, alternatif yaşam biçimlerini deneyimler. Bu yönüyle o, hem toplumdan dışlanmıştır hem de topluma karşı eleştirel konumda bulunan bir figürdür​.

Kadın Pikarolar: Pikara

Zamanla erkek pikarolara paralel olarak kadın pikaro figürü, yani "pikara" da edebiyatta yer bulmuştur. La Pícara Justina gibi eserlerde kadın kahramanların hayatta kalma stratejileri anlatılır. Kadın pikarolar, toplumun dayattığı rollerden sapar; başkaldıran, hileci, hayatta kalmaya çalışan bireylerdir. Ancak toplumsal cinsiyet normlarının etkisiyle bu karakterler daha sert eleştirilir ve daha fazla dışlanır.

Modern ve Postmodern Pikaresk

Pikaresk roman, 18. ve 19. yüzyılda Avrupa’da Moll Flanders (Defoe), Tom Jones (Fielding) gibi örneklerle genişlemiş, 20. yüzyılda Huckleberry Finn (Twain), Augie March (Bellow) ve Paul Auster’ın Moon Palace, In the Country of Last Things gibi romanlarıyla postmodern biçimler kazanmıştır. Auster’ın kahramanları klasik pikaro gibi şehirde sürüklenir, kimlik ve aidiyet arayışında dolaşırlar. Ancak bu kez anlatı üstkurmaca, kimliksizlik ve parçalanmış gerçeklik gibi postmodern temalarla biçimlenir.