Piruhî

Piruhî, Karabük ili Safranbolu ilçesi merkezli olarak bilinen, hamur işi temelli yöresel bir yemektir. Mantı türleri içerisinde değerlendirilen piruhî, iç harcında et kullanılmaması ve yoğurt ile tereyağı eşliğinde sunulmasıyla benzer hamur yemeklerinden ayrılmaktadır. Safranbolu mutfak kültürü içerisinde geleneksel bir yere sahip olan piruhî, bölgenin yerel beslenme pratikleriyle doğrudan ilişkilidir.

Unsurun Adı ve Yerel Kullanımları

Yemek adı, yerel ve yazılı kullanımlarda piruhî ve peruhî biçimleriyle yer almaktadır. Bu adlandırma farklılığı, Safranbolu ve çevresinde görülen yöresel ağız özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Sözlü kültür ortamında kuşaktan kuşağa aktarılan yemek adlarının yazılı metinlere farklı biçimlerde yansıması, bu çeşitliliğin temel nedenlerinden biridir.

Yerel mutfak bağlamında her iki kullanım da geçerliliğini korumakta olup, belirli bir yazım standardı bulunmamaktadır. Safranbolu merkezli çalışmalarda ve yerel söylemde peruhî kullanımı yaygınken, turistik ve tanıtıcı ortamlarda piruhî biçimi daha sık tercih edilmektedir. Yemeğin adına ilişkin kesin bir etimolojik açıklama bulunmamaktadır.

Coğrafi Yayılım Alanı

Piruhî, başta Karabük ili Safranbolu ilçesi olmak üzere, ilçe merkezi ve yakın çevresinde bilinmekte ve uygulanmaktadır. Yemeğin hazırlanışı ve tüketimi, esas olarak Safranbolu yerel mutfak geleneğiyle sınırlıdır. Bölge dışına yayılımı, daha çok göç, turizm ve yöresel mutfak tanıtımı yoluyla gerçekleşmektedir.

Tarihsel Arka Plan ve Aktarım Süreci

Piruhî, Osmanlı dönemi mutfak geleneği içerisinde yer alan hamur işi yemeklerin yerel mutfaklarda geçirdiği dönüşümün bir örneği olarak değerlendirilmektedir. Safranbolu’nun tarihsel süreçte ticaret yolları üzerinde yer alması ve çok kültürlü bir yerleşim yapısına sahip olması, mutfak kültürünün çeşitlenmesinde etkili olmuştur. Bu bağlamda piruhî, Osmanlı mutfak mirasından beslenen ancak yerel üretim koşulları ve bölgesel damak tadına göre şekillenen bir yemek niteliği kazanmıştır.

Yemeğin tarifinin uzun süre yazılı kaynaklara yansımamış olması, aktarımın ağırlıklı olarak ev mutfağı ve sözlü kültür yoluyla gerçekleştiğini göstermektedir. Bu aktarım süreci, özellikle aile içi uygulamalar aracılığıyla sürdürülmüştür.

Üretim ve Uygulama Biçimi

Piruhînin üretiminde hamur, iç harç ve sos olmak üzere üç temel unsur bulunmaktadır. Hamur, un ve su kullanılarak hazırlanmakta, ince şekilde açılmakta ve belirli biçimlerde kesilmektedir. Kesilen hamur parçaları iç harçla doldurulmaktadır.

İç harçta geleneksel olarak lor peyniri veya çökelek kullanılmaktadır. Hazırlanan hamur parçaları suda haşlanmakta; pişirme işleminin ardından sarımsaklı yoğurt ve tereyağı ile servis edilmektedir. Ölçülerin kesin standartlara bağlanmamış olması, üretimin uygulamaya dayalı ve esnek bir yapıya sahip olduğunu göstermektedir.

Hazırlanış ve Pişirme Teknikleri

Piruhî’n hazırlanış süreci birkaç aşamada gerçekleştirilmektedir:

Hamurun Hazırlanması: Un, tuz, yumurta ve su birleştirilerek hamur elde edilir, kulak memesi kıvamında bir hamur hazırlanır.

Hamurun Açılması: Elde edilen hamur orta incelikte açılarak kareler hâline kesilir.

İç Harcın Yerleştirilmesi: Hamur karelerinin içine torba yoğurdu ve kuru nane ile karıştırılmış iç harç yerleştirilir.

Kapatma: Hamur kareleri üçgen şeklinde muska olarak kapatılır.

Pişirme: Muska şeklindeki hamurlar sıcak suda haşlanarak pişirilir.

Servis: Pişen piruhî’lerin üzerine kızdırılmış tereyağı ve kuru nane eklenir.

Toplumsal ve Kültürel İşlevi

Piruhî, Safranbolu mutfak kültürü içerisinde yalnızca bir besin unsuru olarak değil, aynı zamanda toplumsal etkileşimi destekleyen bir uygulama olarak değerlendirilmektedir. Yemeğin hazırlanışı çoğunlukla aile bireylerinin birlikte katıldığı bir süreçtir. Bu durum, piruhînin kolektif üretim ve paylaşım pratiği niteliği taşımasına katkı sağlamaktadır.

Yemek, geleneksel olarak misafir ağırlama ve özel günler kapsamında hazırlanmakta; bu yönüyle gündelik tüketimin yanı sıra törensel bağlamlarda da yer almaktadır.

Çeşitlilik ve Yerel Varyantlar

Piruhînin hazırlanışında, hamurun kesim biçimi, iç harçta kullanılan peynir türü ve sosun yoğunluğu bakımından aileye ve uygulayıcıya bağlı farklılıklar görülebilmektedir. Bu çeşitlilik, yemeğin temel karakterini değiştirmemekle birlikte, yerel mutfak belleği içerisinde farklı uygulamaların varlığını ortaya koymaktadır.

Güncel Durum Ve Sürdürülebilirlik

Günümüzde piruhî, Safranbolu’nun yerel mutfak kimliğini temsil eden yemekler arasında yer almaktadır. Ev mutfağındaki üretimin yanı sıra, yöresel mutfağa odaklanan işletmeler aracılığıyla da sunulmaktadır. Geleneksel üretim biçiminin sürdürülmesi, piruhînin kültürel özgünlüğünün korunması ve gelecek kuşaklara aktarılması açısından önem taşımaktadır.