Prens (Kitap)

"Korkulmak sevilmekten çok daha güvenlidir."

Prens (Il Principe), İtalyan düşünür Niccolò Machiavelli tarafından 1513 yılında yazılmış ve yazarın ölümünden sonra, 1532 yılında yayımlanmıştır. 16. yüzyılın başlarında kaleme alınan bu eser, İtalyan şehir devletlerinin karmaşık siyasi yapıları ve istikrarsızlıklarının etkisiyle güçlü bir liderlik anlayışının incelenmesi amacıyla ortaya çıkmıştır. Machiavelli, eseri Floransa’daki siyasi kariyerinin sona ermesinin ardından, Medici ailesinin desteğini yeniden kazanmak ve onlara siyasi tavsiyelerde bulunmak amacıyla hazırlamıştır. Bununla birlikte, Prens, bireysel bir aileye yönelik tavsiyelerden öteye geçerek siyaset felsefesinde önemli bir yere sahip olmuş ve modern siyaset biliminin temel taşlarından biri olarak kabul edilmiştir.

^{Makyavel'in Prens Adlı Kitabı} 

^【1】

Siyaset nasıl yapılır ve siyasetin doğası nedir? gibi sorular üzerine araştırmalar yapan Makyavel, Prens adlı eserinde iktidarın ele geçirilmesi, korunması ve yaygınlaştırılmasının nasıl gerçekleşebileceği konularını incelemiştir. Kitabı, kendisinden önce siyaset üzerine yazılan çalışmalardan farklılaştıran en önemli özellik ise iktidar kavramını gerçekçi bir bakış açısıyla ele almış olmasıdır. Makyavel, eserinde, siyaset alanında o zamana kadar tartışılan “En iyi yönetim biçimi nedir?” veya “Toplumsal adalet ve barış nasıl sağlanır?” gibi soruların ötesine geçmeyi denemiştir. Bu bağlamda, var olan durumu, yani iktidar mücadeleleri sırasında yaşanan savaş, istikrarsızlık, anarşi, siyasi cinayetler ve hile gibi toplumsal olayları geniş bir tarihsel bağlam çerçevesinde incelemiştir.

Başka bir ifadeyle, politikanın ideallere göre değil, yaşanan gerçekliğe göre ele alınması gerektiğini ifade eden Makyavel, bir hükümdarın siyasal iktidarı ele geçirmesi, devletin bekasını ve toplumsal düzenin sağlanması konularında ne yapması ve hangi araçları kullanması gerektiği hakkında tavsiyeler vermiştir. Bu bağlamda, politikacıların idealist davranışlar sergilemesinin kendileri için yıkım olacağını, çünkü her konuda iyi olmaya çalışan birinin, iyi olmayan pek çok kişi arasında yok olmaktan kurtulamayacağını savunmuştur. Özetle, siyaset kurumunun değerlendirilmesinin ahlaktan, dinden ve metafizikten ayrılması gerektiğini ifade eden Makyavel, siyasetin herhangi bir kaynaktan bağımsız kurallar ve değerler silsilesine sahip olduğunu belirtmiştir.

Kitabın birinci bölümü, iktidarın tek bir kişi elinde toplanması ve yönetilmesi anlamına gelen prenslik yönetimini ele almakta ve bu yönetim biçimi altında iktidarın ele geçirilmesi, korunması ve sürdürülmesi için yapılması gerekenleri değerlendirmektedir. Makyavel’e göre, prenslik türleri soydan gelme prenslikler ile yeni kurulmuş veya genişleme sonucunda oluşmuş karma prenslikler olmak üzere iki ana grupta incelenebilir. Bu bağlamda, soydan gelme prensliklerin yönetilme sürecinde belirli bir düzenin hâlihazırda var olmasından dolayı daha kolay olduğunu vurgulayan Makyavel, araştırmalarını daha çok karma prenslikler üzerinde yoğunlaştırmıştır.

Karma prensliklerde hâkimiyetin sağlanması büyük bir beceri ve dikkat gerektirmektedir. Bu konuda Makyavel, yabancı bir fatihin ele geçirdiği yerlerde gücünü koruması için takip etmesi gereken dört temel politikadan söz etmektedir:

• Hükümdar, payitahtını ele geçirdiği bölgeye taşımalı,
• Bölgede koloniler kurmalı,
• Güçsüzleri korumalı, güçlüleri sindirmeli ve
• Kendisinden güçsüz olan komşularının hamisi olmalıdır.

Tarihsel olarak dönemin Osmanlı İmparatorluğu’nu ve Fransa Krallığı’nı örnek gösteren Makyavel, bahsettiği politikaları uygulamayan Fransa Kralı XII. Louis’in İtalya’da başarısız olduğunu ifade ederken, Yunan coğrafyasını fetheden Osmanlıların bu kuralları uygulayarak başarılı olduğunu belirtmiştir.

Genişleme sonucunda ortaya çıkan karma prensliklerin yanı sıra, kitap yeni kurulmuş prensliklerde iktidarın korunması ve yönetimi konusunu da ele almıştır. Makyavel’e göre, yeni prensliklerin kurulma sürecinde iktidara ulaşmanın temel olarak dört farklı yolu vardır. Buna göre, yeni bir prenslik:

• Silah zoruyla ya da beceri ve yetenekle,
• Yabancı silah gücü ve şansın yardımıyla,
• Alçakça ve kıyıcılıkla veya
• Özel bir kişiliğin getirdiği vasıflara bağlı olarak kurulabilir.

Bu kısımda Makyavelli, her bir yeni prenslik türünün nasıl ve neden başarılı ya da başarısız olduğunu tartışmıştır. Örneğin, kitapta; beceri, yetenek ve erdemleriyle ön plana çıkan Musa Peygamber, Keyhüsrev, Romulus, Thesus ve benzerlerinin prensliğe zorlukla ulaştığı, ancak bu kişilerin elde ettikleri devletleri koydukları kurallar ve kurumlar yoluyla kolayca koruduğu ifade edilmiştir. Buna karşılık yalnızca şansın yardımıyla prens olanların ise yerlerini korumak için oldukça çaba harcamaları gerektiği vurgulanmıştır. Genel olarak, çalışmanın bu bölümünde, farklı şartlar altında yeni bir prensliğe ulaşan birçok tarihsel karakterin davranışları değerlendirilmiş ve böylece eserin ana fikri olan “İktidar sahipleri, ahlaki ilkelerden arındırılmış olan siyaset kanunlarını uyguladıkları ölçüde başarılı olur” tezi test edilmiştir.

İktidarın farklı yollardan elde edilmesinin incelendiği ilk bölümden farklı olarak, kitabın ikinci bölümü başarılı bir hükümdarın hangi vasıflara sahip olması gerektiğini tartışmaktadır. Genel olarak, insanların doğuştan sahip olduğu birçok iyi ve kötü özellik bulunmaktadır. Mesela, bir kişi:

• Cömert veya açgözlü,
• Zalim veya merhametli,
• Güvenilmez veya sadık,
• Korkak veya cesur gibi farklı niteliklere sahip olabilir.

Bu bağlamda Makyavel, bir prensin yalnızca iyi niteliklere sahip olmasının çok övgüye değer olduğunu belirtmesine rağmen, insan doğası gereği bunun imkânsız olduğunu vurgulamaktadır. Makyavel, her konuda iyi olmaya çalışan bir hükümdarın, iyi olmayan pek çok kişi arasında yok olacağını; bu yüzden gücünü korumak isteyen bir hükümdarın iyi olmamayı öğrenmesi gerektiğini ifade etmektedir. Ona göre siyasetin doğası kirlidir ve kötüdür; dolayısıyla bir hükümdarın sadece iyi gibi görünen niteliklere sahip olması iktidarını koruması için yeterli değildir. Bu bağlamda, Makyavel, bir hükümdarın gerektiğinde cimri, acımasız, korkulan veya hilekâr olması gerektiğini belirtmiştir.

Genel olarak, Makyavel, kitabında iktidarın ele geçirilme ve korunma sürecini ahlaki akidelerden bağımsızlaştırarak modern siyaset ve devlet anlayışının temellerini atmıştır. Ancak, eseri sıklıkla "Amaca giden her yol mübahtır" ifadesini savunduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir. Bu görüşü savunanlara göre, Makyavelist düşünce, siyasete dair bütün kötülüklerin toplandığı yer olarak değerlendirilmektedir. Bir diğer ifadeyle, Makyavelizm, siyaset ile ahlaksızlık/kötülük arasındaki ilişkinin kurulduğu bir alan olarak tasvir edilmektedir.

Kitabın farklı yorumlanmasının ve yapılan eleştirilerde haklılık payı olmasına karşın, kitabın sadece “amaçlar araçları meşrulaştırır” ibaresi temelinde yorumlanması aşırı indirgemeci bir yaklaşımdır. Bir diğer ifadeyle, Makyavel’in kitabında tasvir edilmiş olan prens, kişisel bir amaç uğruna tiranlık kurmamıştır. Aksine, Makyavel’in prensi iyi yönetim ile toplumsal huzur ve istikrar arasında bir ilişki kurmuş ve bu doğrultuda, prensin gerektiğinde kötü olmasının kamusal fayda sağlayabileceğini göstermiştir.

Makyavel, bir hükümdarın tamamen gayri ahlaki yöntemler kullanması gerektiğini savunmaz. Örneğin, kitabın sekizinci bölümünde, Siraküza’lı Agathokles’ten bahsederken, bir devlet adamında olması gereken erdem kavramına bazı ahlaki sınırlandırmalar getirmiştir. Ona göre, “Yurttaşları öldürmenin, dostlarına ihanet etmenin, inançsız, acımasız, dinsiz olmak erdem ve yetenek belirtisi değildir; bu yöntemlerle kişi güç ve kudret sahibi olabilir ama şan kazanamaz.” Benzer şekilde, Makyavel, acımasızlık ve zalimliğin halkın yararına dönüştürülmesi halinde iyi bir uygulama olabileceğini, ancak gaddarlık derecesinin artmasının kötü sonuçlar doğuracağını vurgulamaktadır.