Reform Hareketi

Reform, Latince "yeniden şekil verme" anlamına gelen reformare ve reformatio kelimelerinden türeyen, özellikle 16. yüzyılda Avrupa'da Katolik Kilisesi'ne yönelik eleştiriler ve Kitâb-ı Mukaddes’in temel alınarak Hristiyanlığın aslına dönülmesi talebiyle ortaya çıkan dinsel harekettir. Hareket, Katolik Kilisesi'nin dinsel, siyasi ve ekonomik otoritesine karşı bir başkaldırı olarak başlamış ve Hristiyanlığın üçüncü büyük ana kolu olan Protestanlığın doğuşuyla sonuçlanmıştır.

Orta Çağ boyunca Batı Avrupa'da kilise, toplumsal ve siyasi yaşamın en üst noktasında bulunuyor, manevi ve ahlaki düzenin tek belirleyicisi kabul ediliyordu. Ancak kilisenin haksız kazançlar elde etmesi, siyasete karışması ve kendi içindeki yozlaşmalar itibarını zayıflatmıştır.

• Endüljans Uygulaması: Kilisenin, Aziz Petrus Bazilikası'nın inşasını finanse etmek gibi amaçlarla halkın dini duygularını istismar ederek "günah affı" (endüljans) satması.
• Rönesans Etkisi: 1400'lü yıllarda başlayan Rönesans’ın kültürel birikimi, sorgulayıcı düşünceyi ve bireyselliği teşvik etmiştir.
• Dini Öncüler: 16. yüzyıl öncesinde John Wycliffe ve Jan Hus gibi isimler kiliseyi reforme etmeye çalışmış ancak bu girişimler engizisyon veya kilise baskısıyla bastırılmıştır.
• Matbaanın İcadı: Reformist fikirlerin ve Kutsal Kitap tercümelerinin hızla çoğaltılarak kitlelere ulaştırılmasını sağlamıştır.

Reform hareketi, Alman keşiş Martin Luther'in 31 Ekim 1517'de Wittenberg Şatosu Kilisesi'nin kapısına endüljansı eleştiren 95 Tez'ini asmasıyla resmen başlamıştır. Luther'in teolojisi üç temel ilke (Sola) üzerine kuruludur:

Sola Scriptura (Yalnızca Kutsal Kitap): Doktrin ve ibadette tek otorite Kitâb-ı Mukaddes'tir.

Sola Fides (Yalnızca İman): Kurtuluş iyi amellerle değil, yalnızca İsa-Mesih'e duyulan mutlak imanla mümkündür.

Sola Gratia (Yalnızca İnayet): Kurtuluş kulun kazandığı bir şey değil, Tanrı'nın bir hediyesidir.

Luther, İncil'i halkın anlayabilmesi için Almancaya tercüme etmiş, ruhban sınıfının ayrıcalıklarını ve papanın yanılmazlığı doktrinini reddetmiştir.

Zürih'te Ulrich Zwingli, ibadetlerin bütünüyle Kutsal Kitap'a dayanması gerektiğini savunarak reformu İsviçre'ye taşımıştır. Cenevre'de ise Jean Calvin, daha sistematik ve katı bir reformist düzen kurmuştur. Kalvinizm, "Tanrısal seçilmişlik" inancına dayanır; bireyin dünyevi başarısı ve mesleğindeki sıkı çalışması, Tanrı'nın lütfunun bir işareti olarak kabul edilir. Bu anlayış, modern Protestan iş ahlakının ve dolayısıyla kapitalist gelişimin temellerinden biri olarak görülür.

Ana gövde reformculardan daha ileri giden Anabaptistler, bebek vaftizini reddederek yalnızca yetişkinlerin vaftiz olması gerektiğini savunmuş ve kilise-devlet ayrımını kesin çizgilerle talep etmişlerdir. İngiltere'de ise Kral VIII. Henry, papanın boşanma talebini reddetmesi üzerine Roma ile bağlarını kopararak kendisini İngiltere Kilisesi'nin başı ilan etmiş ve Anglikanizm mezhebini kurmuştur.

Protestanlığın yayılmasına tepki olarak Katolik Kilisesi, Trent Konsili (1545-1563) ile kendi iç düzenlemelerine gitmiştir. Bu konsilde Katolik teolojisi yeniden teyit edilmiş, papanın otoritesi pekiştirilmiş ve Protestanlığın yayılmasını durdurmak amacıyla Cizvitler gibi tarikatlar yoluyla misyonerlik ve eğitim faaliyetlerine ağırlık verilmiştir.

• Din Savaşları: Reform süreci Avrupa'da 16. ve 17. yüzyıllarda yoğun çatışmalara yol açmıştır. Fransa'da Katolik-Huguenot savaşları, Orta Avrupa'da ise Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) yaşanmıştır. 1555 Augsburg Antlaşması ile "toprağın dini, sahibinin dinidir" prensibi kabul edilmiştir.
• Ulus Devlet ve Milli Eğitim: Kilisenin evrensel otoritesinin kırılması, milli kiliselerin ve ulusal bilincin gelişimini hızlandırmıştır. İncil'in ulusal dillere çevrilmesi okuma-yazma oranını artırmış ve modern milli eğitim sistemlerinin temelini atmıştır.
• Ekonomik Etki: Max Weber’in tezine göre Protestan ahlakı, rasyonel ekonomik etkinliği ve sermaye birikimini teşvik ederek kapitalizmin gelişimine katkı sağlamıştır.

Reform hareketi yaşanırken Osmanlı İmparatorluğu Avrupa içlerine kadar ilerlemiştir. Martin Luther, başlangıçta Türkleri "Tanrı'nın Hristiyanları cezalandırmak için gönderdiği bir kırbaç" olarak görmüş, ancak Viyana Kuşatması sonrası siyasi bir tehdit olarak onlara karşı savaşılmasını savunmuştur. Osmanlı yönetimi, Avrupa'daki bu mezhep bölünmesini yakından takip etmiş ve Habsburgların merkezi otoritesini zayıflattığı için Protestan prensleri dolaylı olarak desteklemiştir.

İslam dünyasında ise "reform" kavramı genellikle dini düşünce ve yaşayışın aslına uygun şekilde yenilenmesini ifade eden ıslah ve tecdîd kavramlarıyla karşılanmış; 19. yüzyıl Osmanlı modernleşmesinde ise Tanzimat ve Islahat fermanları gibi siyasi/idari düzenlemeler için kullanılmıştır