Roma Salyangozu (Helix pomatia)

Roma Salyangozu (Helix pomatia) (Linnaeus, 1758), Mollusca (Yumuşakçalar) şubesine ve Gastropoda (Karındanbacaklılar) sınıfına ait bir kara salyangozu türüdür. Avrupa’nın en büyük kara salyangozlarından biri olarak tanımlanmıştır. Tür, tarihsel süreçte gıda maddesi olarak kullanılmış olup, günümüzde de insan tüketimi amacıyla değerlendirilmektedir.^【1】 

Taksonomi ve Genetik

Helix pomatia, Helix cinsinin tip türüdür. Yapılan filogenetik analizlerde ve moleküler çalışmalarda, türün taksonomik sınıflandırması üzerine yeni veriler elde edilmiştir. Yakın dönemde yapılan araştırmalarda tür, Helix pomatia ve Helix thessalica olarak ikiye ayrılmıştır. Mitokondriyal genom analizlerinde, Helix pomatia'nın Cepaea nemoralis, Theba pisana ve Cornu aspersum türlerini içeren grubun kardeş grubu olduğu belirtilmiştir.^【2】 

Türün mitokondriyal genomu, tipik metazoan yapısına sahip olup 13 protein kodlayan gen, iki ribozomal RNA ve 21 transfer RNA içermektedir. Gen dizilimi incelendiğinde, Cytochrome Oxidase subunit III ve tRNA-T genlerinin diğer Helicoidea üst familyası üyelerine kıyasla yer değiştirdiği ifade edilmiştir.^【3】 

Morfolojik Özellikler

Helix pomatia’nın kabuğu (kabuk), küresel bir yapıya sahiptir ve sağlamlığı ile bilinmektedir. Kabuk çapı genellikle 30-50 mm yükseklik ve 32-50 mm genişlik aralığındadır. Kabuk rengi genellikle sarımsı kahverengi veya kahverengidir ve güneş ışığının etkisiyle daha açık tonlara dönüşebildiği gözlemlenmiştir. Kabuk yüzeyinde düzensiz dağılımlı ve soluk spiral çizgiler bulunmaktadır.^【4】 

Yetişkin bireylerde kabuk genellikle 4,5 ila 5 kıvrımdan (tur) oluşurken, genç bireylerde bu sayının daha az olduğu belirtilmiştir. Salyangozun baş ve ayak kısmının yüzey yapısının granüllü ve düzensiz olduğu ifade edilmiştir. Kış uykusu (hibernasyon) döneminde salyangozlar, kabuk açıklığını kapatan ve "operculum" adı verilen kireçli sert bir kapak salgılayarak kendilerini olumsuz dış faktörlerden korurlar.^【5】 

Dağılım ve Habitat

Türün Avrupa’ya özgü (yerli) olduğu, ancak Asya ve Amerika kıtalarına da insan eliyle taşındığı belirtilmiştir. Doğal yaşam alanlarında, özellikle yağışlı mevsimlerde çalılar, tarım arazileri, evlerin çevreleri ve ağaç gövdeleri üzerinde gözlemlendikleri rapor edilmiştir. Toprak üzerinde veya bitki örtüsü arasında beslenme ve üreme faaliyetlerini sürdürdükleri ifade edilmiştir.^【6】 

Besin Değeri ve Tüketim

Roma salyangozu, Fransa, Belçika, Almanya ve İtalya gibi ülkelerde yaygın olarak tüketilmektedir. Salyangoz etinin besin değeri üzerine yapılan analizlerde, yüksek protein (%13,4-16,33) ve düşük yağ (%1,08-1,40) içeriğine sahip olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca etin, linolenik ve linoleik asit gibi esansiyel yağ asitleri bakımından zengin olduğu belirtilmiştir. Mineral içeriği açısından incelendiğinde, salyangoz etinin bakır (29,3 mg/100g), demir (14,0 mg/100g) ve diğer et türlerine kıyasla yüksek miktarda çinko içerdiği rapor edilmiştir.^【7】 

Kuzey Kıbrıs mutfağında "garavolli" olarak adlandırılan bu salyangozların haşlama, ızgara (kebap) veya turşu şeklinde tüketildiği, yahni olarak hazırlandığında ise kabuklarıyla birlikte pişirildiği ifade edilmiştir.^【8】 

Ekotoksikoloji ve Biyoakumülasyon

Kara salyangozları, toprağa bağımlı yaşamaları ve sınırlı hareket yetenekleri nedeniyle çevresel kirliliğin, özellikle de ağır metallerin izlenmesinde biyoindikatör (gösterge tür) olarak kullanılmaktadır. Sırbistan'ın Kosovska Mitrovica bölgesinde yapılan bir çalışmada, Helix pomatia örneklerinde ağır metal birikimi incelenmiştir.^【9】 

Ağır Metal Birikimi ve Organ Dağılımı

Salyangozların dokularında metallerin biyobirikimi (bioaccumulation), çevresel konsantrasyonlara ve organların metabolik işlevlerine göre farklılık göstermektedir.

Hepatopankreas: Metabolik açıdan en aktif organ olan hepatopankreasın, sindirim ve detoksifikasyon işlevleri nedeniyle en yüksek metal birikimine sahip olduğu belirtilmiştir. Özellikle bakır, demir, manganez, kurşun ve çinko konsantrasyonlarının bu organda yoğunlaştığı tespit edilmiştir.^【10】 

Böbrek: Boşaltım ve detoksifikasyonda rol alan böbreklerde de kayda değer metal birikimi gözlemlenmiştir.^【11】 

Kabuk: Kalsiyum karbonat yapısındaki kabuğun, bazı metaller için depo görevi gördüğü ve uzun vadeli kirlilik göstergesi olabildiği ifade edilmiştir. Özellikle arsenik birikiminin kabukta diğer dokulara göre belirgin şekilde yüksek olduğu saptanmıştır.^【12】 

Hemolenf: Salyangozun dolaşım sıvısı olan hemolenfte, solunum pigmenti işlevi görmesi nedeniyle bakır oranının yüksek olduğu, ancak kurşun ve kadmiyum gibi toksik metallerin seviyesinin düşük olduğu rapor edilmiştir.^【13】 

Yaş Faktörü

Salyangozların yaşı ile ağır metal birikimi arasında ilişki olduğu gözlemlenmiştir. Yapılan karşılaştırmalı analizlerde, yaşlı salyangozların hepatopankreaslarında bakır, demir, manganez, kurşun ve çinko konsantrasyonlarının orta yaşlı bireylere göre önemli ölçüde daha yüksek olduğu belirtilmiştir. Bu durumun, yaşlı bireylerin kirliliğe daha uzun süre maruz kalmasından veya yaşla birlikte değişen metabolik süreçlerden kaynaklanabileceği ifade edilmiştir.^【14】 

Parazitoloji ve Halk Sağlığı

Kara salyangozları, insanlar için sağlık riski oluşturabilecek çeşitli parazitler (nematodlar ve trematodlar) için ara konakçı görevi görebilmektedir. Angiostrongylus cantonensis gibi zoonotik parazitlerin yanı sıra Fasciola hepatica ve Fasciola gigantica gibi türlerin de salyangozları enfekte edebildiği bilinmektedir.^【15】 

Kuzey Kıbrıs'ın Büyükkonuk bölgesinde 2019 yılında yapılan bir saha çalışmasında, doğadan toplanan 250 adet Helix pomatia örneği incelenmiş, ancak bu örneklerde herhangi bir parazit varlığına rastlanmadığı rapor edilmiştir. Buna rağmen, salyangozların çiğ veya az pişmiş tüketiminin insan enfeksiyonlarına yol açabileceği, özellikle kabuklu pişirme yöntemlerinde iç sıcaklığın parazitleri etkisiz hale getirecek seviyeye ulaşamayabileceği konusunda uyarılar literatürde yer almaktadır.^【16】