Şah kartal (Aquila heliaca)

Şah kartal iri yapılı, koyu renkli bir kartal türüdür. Erişkin bireyler koyu kahverengi tüylere, açık sarı-krem renkli taç ve enseye sahiptir. Omuz başı tüyleri beyazdır. Kuyruk gri tonlardadır ve ucunda siyah bir bant bulunur. Gaga ve ayaklar sarı renkte olup gaga ucu siyahtır. Genç bireyler daha açık kahverengi tonlardadır ve kanat örtü tüylerinde beyaz benekler görülür​.

Boy uzunluğu 72–83 cm, kanat açıklığı erkek bireylerde 185–205 cm, dişi bireylerde ise 200–220 cm arasında değişir. Vücut ağırlığı erkeklerde 2.4–2.7 kg, dişilerde 3.1–4.5 kg arasındadır. Doğada yaklaşık 26 yıl, esaret altında ise 40 yılı aşan ömür sürebilirler​.

Şah kartal genellikle yalnız yaşar, ancak göç dönemlerinde 10’dan fazla bireyden oluşan gevşek gruplar halinde gözlemlenebilir. Yükselerek uçarken termal hava akımlarını kullanır, süzülerek ilerler ve avlanma sırasında hızlı hareket edebilir. Genellikle sakin ve geniş hareketlerle uçar; gerektiğinde ani dalışlarla avını yakalayabilir​.

^{Kaşif Şahgaga (Kaynak:} AA⁾

Bozkır-orman geçiş zonlarında yaşayan bu tür, özellikle açık alanlarda, ova ve tarım arazilerinde, sulak alanların yakınlarında ve steplerde yuvalanabilir. Yüksek rakımlara doğru çıkışı, habitat kaybı ve insan baskısının bir sonucu olarak değerlendirilir​.

Yuvayı çoğunlukla yerden 10–20 metre yüksekte, uzun ağaçların üzerine inşa eder. Yuvanın çapı yaklaşık 1.2–1.5 metre, derinliği ise 60–70 cm’dir. Dişi yılda genellikle iki yumurta bırakır. Kuluçka süresi sonunda yavrular çıkar ve yaklaşık 60 gün içinde uçmaya hazır hale gelir. Yavrunun hayatta kalma şansı, besin rekabeti nedeniyle çoğunlukla sadece bir taneyle sınırlıdır​.

Etçil (karnivor) bir tür olan şah kartal, genellikle küçük memeliler (tarla sincabı, sıçan, hamster, tavşan), kuşlar (ördek, güvercin, karga), sürüngenler (yılan, kaplumbağa), bazı böcekler ve leşle beslenir. Avlarını yerde tespit ederek pençeleriyle yakalar ve taşır​.

Şah kartalın üreme dağılımı Orta ve Doğu Avrupa ile Orta Asya arasında geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Türkiye dışında Avusturya, Macaristan, Slovakya, Rusya, Kazakistan gibi ülkelerde düzenli olarak ürer. Göç sırasında Kuzey Afrika, Güney Asya ve Orta Doğu gibi bölgelerde de görülmektedir​.

Türkiye’deki popülasyonun 42 ila 180 çift arasında olduğu tahmin edilmektedir. Trakya bölgesindeki detaylı çalışmalar yaklaşık 30–50 çiftlik bir popülasyona işaret etmektedir​.

Şah kartalın neslini tehdit eden başlıca unsurlar arasında tarım ilaçları, habitat kaybı, enerji iletim hatları, yasadışı ağaç kesimi, araç çarpması, av hayvanlarının azalması ve yasa dışı avcılık yer almaktadır. Özellikle yüksek gerilim hatları ve zehirlenmeler, birey ölümlerinde belirgin bir yer tutmaktadır. Ayrıca rüzgar enerjisi santrallerinin kartalların uçuş rotaları üzerinde kurulu olması, çarpışma kaynaklı ölümlere yol açabilmektedir​.

^{Fotoğraf: İbrahim Yozoğlu (Kaynak:} AA⁾

Şah kartal genellikle dört yaşından itibaren üremeye başlar. Eşler yaşam boyu birlikte kalır; eşlerden biri öldüğünde, hayatta kalan birey ertesi yıl yeni bir eşle eşleşebilir. Çiftler genellikle uzun ömürlü yuvalar kurar ve bu yuvalar yıllar boyunca bakım yapılarak tekrar kullanılır. Yuvanın yapımında kuru dallar ve büyük ağaç parçaları kullanılır. Yuva çapı yaklaşık 120–150 cm, derinliği ise 60–70 cm’dir​.

Yumurtlama genellikle ilkbahar aylarında gerçekleşir. Dişi yılda genellikle iki yumurta bırakır, nadiren üç veya dört yumurta yumurtlayabilir. Her iki ebeveyn de kuluçkaya katılır. Kuluçka süresi ortalama 43 gün sürer. Genellikle iki yumurtadan da yavru çıkar; ancak besin rekabeti nedeniyle çoğu durumda sadece bir yavru hayatta kalır. Bu durum, türün karakteristik “kardeş katli” davranışıyla ilişkilidir. Erken çıkan ve daha güçlü olan yavru, diğer yavruya baskın çıkar ve hayatta kalma şansı elde eder​.

Yavrular, yumurtadan çıktıktan yaklaşık 60 gün sonra uçma yetisi kazanır. Ancak yuvadan ayrıldıktan sonra da yaklaşık iki hafta ebeveynleri tarafından beslenmeye devam ederler. Bu süreçte uçuş ve avlanma yetilerini geliştirirler​.

Şah kartal (Aquila heliaca) tamamen etçil (karnivor) bir yırtıcıdır. Avlanma sırasında genellikle yalnızdır; nadiren eşiyle birlikte avlanır. Avını genellikle yerde yakalar; havadaki kuşları yakalama konusunda diğer bazı yırtıcı kuşlara kıyasla daha az çeviktir​.

Avlanma sırasında çoğunlukla açık arazilerde süzülerek uçar, uygun bir av gördüğünde ani bir inişle saldırır. Ayrıca orman kenarındaki yüksek ağaçlarda tüneyerek çevreyi gözetler ve fırsat bulduğunda avına yönelir. Görme yetisi oldukça gelişmiştir; bu sayede yüksekten avlarını kolaylıkla tespit edebilir​

Avlarını yakaladıktan sonra güçlü ve kıvrık pençeleriyle öldürür, taşır ve genellikle yuvasına getirerek tüketir. Avların taşınması, yakalanması ve öldürülmesi sürecinde ayaklarını ve gagasını aktif olarak kullanır.

Şah kartalın diyeti, coğrafi bölgeye ve mevsime bağlı olarak değişiklik gösterebilir. Beslenmesinde küçük ve orta boylu memeliler, kuşlar, sürüngenler, leş ve nadiren böcekler yer alır. En sık tüketilen memeliler arasında gelengi (Spermophilus sp.), kirpi (Erinaceus concolor), tavşan (Lepus europaeus), kör fare (Nannospalax leucodon) ve tarla faresi (Apodemus sp.) gibi türler bulunur. Kuşlar arasında martı, güvercin, ördek ve sığırcık gibi türler diyetin önemli bileşenleridir. Ayrıca kaplumbağa ve yılan gibi sürüngenler de tüketilen avlar arasında yer alır​.

Şah kartal (Aquila heliaca), ekolojik olarak bozkır ve orman geçiş zonlarına özgü bir türdür ve geniş alanlara yayılan, yarı-açık, mozaik yapılı habitatları tercih eder. Yaşam alanlarında genel olarak ağaçlı bozkırlar, galeri ormanları, stepler ve tarım alanlarında izole halde bulunan yüksek ağaçlar yer alır. Bu habitatlar, hem yuvalama hem de avlanma açısından tür için uygun koşulları sağlar​.

Yuvalarını genellikle yerden 10 ila 25 metre yükseklikte bulunan büyük ağaçların üzerine kurar. Uygun ağaç bulunmadığında, bazı bireylerin kısa çalılıklara ya da insan yapımı yapılar üzerine yuva yaptığı da kaydedilmiştir. Uzun yıllar boyunca aynı bölgedeki yuvalar tekrar kullanılabilir ve zamanla daha büyük hale gelir​.

Trakya’daki örneklerde şah kartalların yuvalarını en çok Quercus pubescens (tüylü meşe), Quercus cerris (saçlı meşe), Quercus frainetto (Macar meşesi), Populus nigra (kara kavak) ve Salix türleri (söğüt) üzerine yaptığı tespit edilmiştir. Bu ağaçlar genellikle tarım arazileri içinde tekil olarak bulunur ve kartalların çevreyi rahatça gözetlemesine olanak tanır​.

Yuva çevresindeki ve avlanma alanlarındaki örtü yapısı önemlidir. Şah kartallar, içinde ağaç kümeleri ya da bireysel ağaçlar bulunan açık tarım alanlarını tercih eder. Kapalı, sık ormanlık alanlarda ise nadiren yuvalanırlar. Bu tercih, hem avlanma kolaylığı hem de avın yoğun olduğu habitatların seçimiyle ilişkilidir​.

Şah kartalın küresel dağılımı Avusturya’dan Moğolistan’a kadar uzanmakta olup, Avrasya’nın orta ve güney kesimlerini kapsamaktadır. Üreme popülasyonları başta Kazakistan, Rusya, Macaristan, Slovakya ve Türkiye’de yoğunlaşmıştır. Ayrıca, göç dönemlerinde Afrika’nın kuzeyi, Hindistan Yarımadası ve Güneydoğu Asya ülkeleri gibi bölgelerde de görülmektedir​.

Avrupa’daki toplam üreyen çift sayısı 850 ila 1300 arasında değişmektedir. En büyük iki popülasyon Rusya (900–1000 çift) ve Kazakistan’da (750–800 çift) bulunmaktadır​.

Türkiye’deki popülasyon büyüklüğüne ilişkin tahminler değişkenlik göstermektedir. Önceki çalışmalarda 35–70 çift arasında olduğu belirtilmişken, daha güncel değerlendirmeler bu sayının 42 ila 180 çift arasında olabileceğini göstermektedir​.

Trakya’da yapılan arazi çalışmaları, bölgede 30–50 çift arası bir popülasyonun varlığını ortaya koymuştur​.

Göçmen davranışı gösteren bu tür, kış döneminde Afrika'nın kuzeyinden Kenya’ya, Hindistan ve Çin’in güneyine kadar olan geniş bir coğrafyada gözlemlenmektedir. Avrupa’da ise daha çok yaz ziyaretçisi bir tür olarak bilinir​.