Sahip Ata Külliyesi

Sahip Ata Külliyesi, 13. yüzyılda Anadolu Selçuklu Devleti vezirlerinden Sahip Ata Fahreddin Ali tarafından Konya’da inşa ettirilen; bünyesinde cami, hânikâh, türbe, çifte hamam, sebil ve dükkânları barındıran tarihi bir yapı topluluğudur. Tek bir plan üzerine eşzamanlı olarak değil, farklı tarihlerde inşa edilen yapıların birleştirilmesiyle günümüzdeki formuna kavuşan külliye, Konya'nın Larende (eski sur kapısı) bölgesinde, Karaman ve Meram yollarının kesiştiği konumda yer almaktadır. Kösedağ Savaşı sonrasında Anadolu'nun yeniden imarı sürecinde ortaya konulan en önemli mimari faaliyetlerden biri olarak kabul edilen kompleks, 1258 ile 1283 yılları arasında aşamalı olarak tamamlanmıştır.^【1】

^{Sahip Ata Külliyesi (}Konya Valiliği⁾

Külliyenin inşasını emreden Sahip Ata Fahreddin Ali (Hacı Ebubekir oğlu Hüseyin oğlu Ali), yaklaşık kırk yıl süren devlet hizmeti boyunca emir-i dâd, saltanat naibi ve vezirlik görevlerinde bulunmuştur. Yaptırdığı sayısız hayır eseri nedeniyle halk arasında "ebü'l-hayrât" (hayırların babası) unvanıyla tanınan vezir, 1288 yılında vefat etmiş ve külliye içindeki türbeye defnedilmiştir. Külliyenin merkez yapılarının mimarı, taçkapı madalyonlarında adı "Amel-i Kölük bin Abdullah" şeklinde kayıtlı olan Kölük bin Abdullah’tır.

Külliye binaları zaman içerisinde peyderpey inşa edilmiştir. Kompleksin yapımına 1258 yılında ilk olarak cami ile başlanmıştır. Ardından Sahip Ata'nın, 1276 yılındaki "Cimri Olayı"nda hayatını kaybeden iki oğlu için caminin mihrabı önüne bir türbe inşa edilmiştir. III. Gıyâseddin Keyhüsrev döneminde, 1279 yılında ise bu yapıların güneyine hânikâh eklenmiştir. Sahip Ata, vefatından sonra oğullarıyla aynı çatı altında yatmak istemiş; bu nedenle ilk türbe yıktırılarak 1283 yılında cami ve hânikâha kapıları açılan, günümüzdeki daha büyük aile türbesi inşa edilmiştir.^【2】

Sahib Ata Külliyesi, Selçuklu mimarisinin "çok fonksiyonlu yapı topluluğu" anlayışının tipik bir örneğidir. Külliye; cami, türbe, hânikâh, sebil, çeşme, dükkânlar ve hamamdan oluşmaktadır. Yapılar, arazi şartlarına ve inşa süreçlerine bağlı olarak organik bir düzen içinde bir araya getirilmiştir.

^{Selçuklu Mimarisinin Özelliklerini Barındıran Ahşap Direkli Cami (}AA⁾

Külliyenin ana yapısı olan cami, mimari tarihi açısından "taç kapı-minare" ilişkisinde bir devrim niteliği taşımaktadır.

• Taçkapı (Portal): Mimar Kölük bin Abdullah tarafından tasarlanan cami taç kapısı, Anadolu’da çifte minareli portal tasarımının bilinen en erken örneğidir. Portal, mukarnaslı kavsarası, iki yanındaki nişler ve geometrik bezemeli bordürleriyle anıtsal bir cephe sunar. Taç kapının her iki yanında yer alan ve dışa doğru taşan sebiller, cepheye plastik bir derinlik kazandırmaktadır.
• Minareler: Orijinal tasarımda taç kapının iki yanında simetrik olarak yükselen tuğla minarelerden günümüze yalnızca sağ taraftaki (batı) minare ulaşmıştır. Minare gövdesi firuze çinili tuğla örgüleri ve geometrik zikzaklarla bezenmiştir. 2007 restorasyonu ve fotogrametrik rölöve çalışmalarında, sol taraftaki minarenin temelleri ve kaidesi üzerinde yıkılan kısımların izleri teknik olarak tespit edilmiştir.
• Harim ve Mihrap: 1871 yangını sonrası harim kısmı, on iki ahşap direkli ve kırma çatılı olarak yeniden inşa edilmiştir. Ancak caminin orijinal Selçuklu tabakasından kalan en önemli unsur, çini mozaik mihrabıdır. Mihrap; geometrik geçmeler, rumi motifler ve sülüs hatlı yazı kuşaklarıyla kaplı olup, mor ve firuze renkli çinilerin yoğun kullanımıyla dikkat çeker.

^{Sahip Ata Hankâhı (}Sahip Ata Vakıf Müzesi⁾

Caminin güneyinde yer alan hânikâh, 1279-1280 yıllarında inşa edilmiştir. Merkezi bir avlu (veya kubbeli mekan) etrafında sıralanan odalardan oluşan hânikâh, dört eyvanlı bir plan şemasına sahiptir.

• Hânikâh Taç Kapısı: Caminin gösterişli taç kapısına kıyasla daha yalın ama dengeli bir taş işçiliği sergiler. Bu kapıda daha çok geometrik kompozisyonlar ve yıldız motifleri tercih edilmiştir. Mimari analizlerde, hânikâhın taçkapısındaki doluluk-boşluk oranlarının Selçuklu taş sanatının olgunluk dönemini yansıttığı belirtilmektedir.

^{Sahip Ata Türbesi (}Sahip Ata Vakıf Müzesi⁾

Külliyenin türbesi, caminin kıble duvarı ile hânikâhın kuzey duvarı arasındaki boşluğa, her iki yapıya da kapısı olacak şekilde yerleştirilmiştir.

• İç Mekân ve Sandukalar: Türbe içerisinde Sahip Ata Fahreddin Ali ve aile fertlerine ait altı adet sanduka bulunmaktadır. Türbenin iç mekânı, sandukalar da dâhil olmak üzere yoğun bir çini süslemeyle kaplıdır. Kubbe geçişlerinde kullanılan çini mozaikler, türbenin manevi atmosferini mimari bir estetikle birleştirmektedir.

Külliyenin bağımsız bir parçası olan hamam, hânikâhın karşısında yer alır ve kadınlar ile erkekler bölümlerinden oluşan bir "çifte hamam"dır. Hamamın sıcaklık bölümleri, klasik Selçuklu kubbe yapısı ve su tesisat sistemleriyle donatılmıştır. Taçkapının iki yanına yerleştirilen sebiller ise külliyenin kamusal hizmet alanını genişletmekte ve cephe mimarisini tamamlayan fonksiyonel birer unsur olarak öne çıkmaktadır.

Sahib Ata Külliyesi, inşa edildiği tarihten itibaren Konya’nın geçirdiği depremler ve büyük yangınlar nedeniyle sık sık onarıma ihtiyaç duymuştur. Arşiv kayıtları ve kitabeler ışığında yapının geçirdiği restorasyon süreçleri şu detaylarla şekillenmiştir:

Yapı topluluğu, Osmanlı döneminde özellikle cami ve hamam bölümlerinde ciddi bozulmalar yaşamıştır. 1570, 1825 ve 1848 yıllarında çeşitli onarımlar yapıldığı belgelenmiştir.^【3】 Ancak külliye tarihinin en kritik kırılma noktası, 19. yüzyılda yaşanan büyük yangınlardır. Bu yangınlar sonucunda caminin orijinal ahşap direkli harim bölümü tamamen harap olmuştur. 1871 yılında gerçekleştirilen geniş kapsamlı bir inşa faaliyetiyle cami; kırma çatılı, kiremit örtülü ve on iki ahşap direk üzerine oturan mevcut haliyle yeniden ayağa kaldırılmıştır. Bu süreçte yapının özgün plan şemasından uzaklaşılmış olsa da taçkapı, sebil ve mihrap gibi taş-çini unsurlar korunmaya çalışılmıştır.

1960’lı yıllardan itibaren restorasyon çalışmaları daha bilimsel bir zemine oturmuştur. 1960-1962 yıllarında cami ve hânikâhta gerçekleştirilen tamiratların ardından, 1964 ve 1974 yıllarında avlu ve çevresinde arkeolojik kazı, sondaj ve temizlik çalışmaları yürütülmüştür. ^【4】Bu kazılar sayesinde caminin toprak altında kalan orijinal temelleri ve ilk inşa dönemine ait plan özellikleri tespit edilmiştir. Bu veriler, yapının restitüsyon projelerinin hazırlanmasında temel kaynak teşkil etmiştir.

Külliyenin en güncel ve kapsamlı restorasyonu 2006-2007 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından başlatılmıştır. Bu çalışma kapsamında şu teknik müdahaleler uygulanmıştır:

• Taş ve Tuğla Konservasyonu: Tarihi taçkapı ve ayakta kalan sağ minare üzerindeki kirlenmeler temizlenmiş, taşlardaki aşınmalar aslına uygun malzemelerle sağlamlaştırılmıştır.
• Çini Restorasyonu: Caminin Selçuklu mirası olan çini mozaik mihrabı ve türbe içerisindeki sandukaların çini bezemeleri titizlikle onarılmıştır.
• Yapısal Güçlendirme: Caminin üst örtüsü ve ahşap taşıyıcı dikmeleri gözden geçirilmiş, yer döşemeleri yenilenmiştir.
• Dijital Belgeleme: Restorasyon süreçlerine paralel olarak, yapının gelecekteki olası bozulmalarını takip edebilmek amacıyla yersel fotogrametri yöntemiyle 3 boyutlu modellemesi yapılmıştır. Bu dijital rölöve çalışmaları, yapının her bir milimetresinin yüksek doğrulukla kayıt altına alınmasını sağlamıştır.

Günümüzde bu restorasyonlar sonucunda hânikâh bölümü "Sâhib Atâ Vakıf Müzesi" olarak işlevlendirilmiş, cami bölümü ise ibadete açık tutularak kültürel mirasın korunması ve yaşatılması hedeflenmiştir.