San Clemente Bazilikası

San Clemente Bazilikası, İtalya’nın Roma kentinde bulunan tarihî bir Hristiyan ibadet yapısıdır. Bazilika adını, yaklaşık MS 100 yılı civarında öldüğü kabul edilen Aziz Clement’ten alır. Yapı, farklı dönemlere ait mimari ve arkeolojik katmanların üst üste bulunmasıyla karakterize edilen bir yapı kompleksidir. Alan, antik dönemden Orta Çağ’a uzanan farklı kullanım evrelerini bir arada barındırmaktadır.

San Clemente Bazilikası, tarih boyunca ibadet mekânı olarak kullanılmış; 19. yüzyılda gerçekleştirilen kazılar sonucunda alt bazilika ve daha erken dönem yapıları ortaya çıkarılmıştır. Günümüzde yapı ibadet işlevini sürdürmekte olup aynı zamanda arkeolojik bir alan olarak ziyaret edilebilmektedir.

Tarihçe

San Clemente Bazilikası’nın bulunduğu alanın tarihi Roma İmparatorluk dönemine kadar uzanır. 1. yüzyılda bölgedeki sokak seviyesi günümüzden yaklaşık yirmi metre daha aşağıda olup, burada farklı işlevlere sahip yapılar bulunmaktaydı. MS 64 yılında meydana gelen ve Nero yangını olarak bilinen büyük yangının ardından tahrip olan yapılar terk edilmiş, üzerleri toprakla doldurularak yeni inşaatlar için temel olarak kullanılmıştır. Bu dolgu süreci, sonraki yüzyıllarda bölgedeki zemin seviyesinin yükselmesine yol açmıştır.^【1】

Yangından sonra aynı seviyede iki ayrı yapı inşa edilmiştir. Bunlardan biri avlu etrafında düzenlenmiş çok katlı bir Roma konutu (domus) olup alt kısmında yarı yeraltı galerileri ve tonozlu mekânlar yer almaktaydı. Dar bir geçitle ayrılan diğer yapı ise büyük boyutlu, dikdörtgen planlı ve hücre benzeri mekânlardan oluşan kamusal bir yapıydı. Bu yapı 3. yüzyılda doldurularak terk edilmiş ve üzerine yeni bir yapı kompleksi inşa edilmiştir.^【2】

3. yüzyıla tarihlenen bu geniş yapıdan günümüze ulaşan duvar resimleri ve mimari kalıntılar, buranın bir konut olarak kullanılmış olabileceğini düşündürmektedir. Yapının bir bölümünün Hristiyan topluluğu tarafından ibadet mekânına dönüştürülmüş olması muhtemel görülmektedir. Yaklaşık 400 yılı civarında bu alan, merkezi nef ve yan sahınlardan oluşan bir bazilikaya dönüştürülmüş, apsis bölümü ise komşu yapının altında bulunan Mithras kompleksinin üzerine inşa edilmiştir. Böylece bölgede erken Hristiyan dönemine ait bir bazilika ortaya çıkmıştır.^【3】

Alt bazilika sonraki yüzyıllarda çeşitli düzenlemeler görmüştür. 6. yüzyılda Titular rahip Mercurius’un –daha sonra Papa II. Ioannes– döneminde merkezi neften girişe doğru uzanan bir koro bölümü (solea) inşa edilmiş, Konstantinopolis’te üretilen mermer paneller yapıya eklenmiştir. Aynı döneme tarihlenen mozaik döşeme, sakristi (secretarium) ve anıtsal vaftizhane de bu evrede gerçekleştirilmiştir. Yapının duvarları farklı dönemlerde fresklerle süslenmiş; günümüze ulaşan en erken örnekler 8. yüzyıla, diğer önemli resim programları ise 9. ve 11. yüzyıllara tarihlenmiştir.

11. yüzyılın sonlarına doğru Roma’daki zemin seviyesinin yükselmesi ve yapısal koşullar nedeniyle alt bazilika terk edilmiştir. Yaklaşık 1100 yılı civarında eski yapının içi molozla doldurulmuş, mermer unsurlar ve relikler yeni inşa edilecek kiliseye taşınmıştır. Eski duvarlar temel olarak kullanılarak 1099–1119 yılları arasında Kardinal Anastasius’un himayesinde yeni bir bazilika inşa edilmiştir.^【4】Günümüzde görülen üst bazilika bu inşa faaliyetinin sonucudur. Yeni yapı, önceki bazilikanın planını büyük ölçüde takip etmiş; nef, yan sahınlar ve apsis düzeni korunmuştur.^【5】

11. yüzyılda tamamlanan bazilikanın apsis mozaiğinin aynı dönemde ya da 1130’lu yıllarda gerçekleştirildiği düşünülmektedir. Bu mozaik programı, erken Hristiyan geleneğinden devralınan motiflerle Orta Çağ tasvir anlayışını bir araya getiren bir kompozisyon ortaya koymuştur. Sonraki yüzyıllarda yapıya çeşitli eklemeler yapılmış; 14. yüzyılda bir tabernakl, 15. yüzyılda Masolino da Panicale tarafından fresklerle süslenen Aziz Katerina Şapeli eklenmiştir. 1715 yılında Papa XI. Clemens döneminde kapsamlı bir yenileme gerçekleştirilmiş, tavan düzenlemeleri, freskler ve stuko süslemeler bu evrede yapılmıştır. 1880 yılında Aziz Kyrillos’a adanan bir şapel eklenmiş ve onun reliklerini barındıracak düzenlemeler yapılmıştır.

Orta Çağ’dan itibaren bazilikanın yönetimi farklı dinî topluluklara verilmiştir. 1403 yılında Papa IX. Bonifatius tarafından Milano kökenli Ambrosian topluluğu buraya yerleştirilmiş ve bu topluluk 1643 yılına kadar yapının bakımını üstlenmiştir. 1645’te bazilika Dominikenlere devredilmiş, 1667’de mülk kalıcı olarak Dominiken Tarikatı’na verilmiştir. İrlanda’daki dinî baskılar nedeniyle 1677’de San Clemente ve San Sisto Vecchio manastırları İrlandalı Dominikenlere tahsis edilmiş ve bu topluluk günümüze kadar bazilikanın idaresini sürdürmüştür.^【6】

Bazilikanın erken dönem katmanları uzun süre bilinmemiştir. 1857 yılında Dominiken rahibi Joseph Mullooly tarafından başlatılan kazılar sonucunda 4. yüzyıl bazilikası ve daha alt seviyedeki Roma dönemi yapıları ortaya çıkarılmıştır. Daha sonraki kazılar ve özellikle 1912–1914 yıllarında gerçekleştirilen drenaj çalışmaları sırasında Nero yangınına ait kalıntılar ile alt yapı unsurları açığa çıkarılmış, ayrıca vaftizhane ve sakristi bölümleri gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu çalışmalar, San Clemente’nin farklı dönemlere ait yapı evrelerinin anlaşılmasını sağlamıştır.^【7】

Adlandırma

San Clemente Bazilikası adını, yaklaşık MS 100 yılı civarında öldüğü belirtilen Roma piskoposlarından biri olarak kabul edilen Aziz Clement’ten alır.^【8】 Erken Hristiyan yazılı geleneğinde onun adı, Roma’daki Hristiyan topluluğu adına Korinthos cemaatine gönderildiği kabul edilen bir mektupla ilişkilendirilir. Bu metin, erken dönem kiliseler arası ilişkileri yansıtan belgeler arasında yer almış ve sonraki yüzyıllarda Korinthos’ta kutsal metinlerle birlikte okunmuştur.^【9】

Geç antik dönemde Clement'in, İmparator Traianus döneminde Kırım bölgesine sürgün edildiği ve burada yürüttüğü faaliyetlerin ardından bir çapa bağlanarak denize atılmasıyla öldürüldüğü belirtilmektedir. Daha sonraki anlatılarda denizin çekilmesiyle ortaya çıktığı belirtilen bir mezardan bedeninin çıkarıldığı aktarılır. Aziz Clement’e ait olduğu kabul edilen reliklerin 9. yüzyılda Selanikli kardeşler Kyrillos ve Methodios tarafından Kırım’da bulunarak Roma’ya getirildiği ve San Clemente’de defnedildiği kabul edilir.^【10】

Bazilikanın Aziz Clement ile ilişkilendirilmesi, reliklerin burada muhafaza edilmesi ve yapının erken dönemden itibaren onun adıyla anılmasıyla bağlantılıdır. Reliklerin bazilikanın yüksek sunağı altında korunduğu ve her yıl 23 Kasım’daki yortu gününde ibadete açıldığı bilinmektedir.^【11】

Roma Dönemi Yapıları

San Clemente Bazilikası’nın altında yer alan en erken mimari katman, Roma İmparatorluk dönemine tarihlenen yapılardan oluşmaktadır. Bu seviyede, dar bir geçitle birbirinden ayrılan iki ayrı yapı kompleksi tespit edilmiştir.

Bunlardan ilki, tuğla malzeme ile inşa edilmiş çok katlı bir Roma konutudur (domus). Yapı, merkezî bir avlu etrafında düzenlenmiş olup alt seviyelerinde yarı yeraltı galerileri (cryptoporticus) ve tonozlu mekânlar bulunmaktadır. Grottoyu andıran bu alanların yaz aylarında kullanılan bir yemek mekânı olarak işlev gördüğü anlaşılmaktadır. Yapının yeraltına yakın bölümü, 2. yüzyılın sonlarına doğru Mithras inancına bağlı topluluk tarafından ibadet alanına dönüştürülmüştür. Bu dönüşüm sırasında mevcut mimari düzen korunmuş, mekân Mithraik ritüellere uygun bir tapınak hâline getirilmiştir.

Mithras Sunağı (Flickr)

Dar geçidin karşı tarafında yer alan ikinci yapı ise ölçüleri ve inşa tekniği bakımından konuttan belirgin biçimde ayrılmaktadır. Tüf bloklardan oluşturulmuş dış duvarları traverten bloklarla güçlendirilmiş olan bu dikdörtgen planlı yapı, merkezî bir avlu çevresine dizilmiş, tonoz örtülü ve balıksırtı desenli zeminlere sahip hücre benzeri odalardan oluşmaktadır. İç mekânlarda sıva ya da duvar resmi izine rastlanmaması, yapının konut işlevinden ziyade kamusal kullanım amacı taşıdığını göstermektedir. Bu kompleksin 1. yüzyılda bölgede kurulduğu bilinen imparatorluk darphanesiyle ilişkili olabileceği düşünülmektedir.^【12】

Her iki yapı da sonraki yüzyıllarda doldurularak üstlerine yeni inşaatların yapılmasıyla korunmuş ve böylece daha geç dönem mimari katmanlarının temelini oluşturmuştur. Günümüzde bazilikanın alt seviyelerinde görülebilen bu kalıntılar, alanın Hristiyan döneminden önceki yerleşim ve kullanım evrelerini göstermektedir.

Alt Bazilika

San Clemente’de Roma dönemine ait yapıların üzerinde yer alan erken Hristiyan bazilikası, klasik bazilikal plana sahip bir ibadet yapısıdır. Yapı, merkezî bir nef ile iki yan sahından oluşmakta ve giriş bölümünden apsise doğru uzanan doğrusal bir mekân düzeni göstermektedir. Bazilikaya bir avlu aracılığıyla ulaşılmakta, apsis bölümü ise komşu yapı kompleksinin üzerine yerleştirilmiş durumdadır.

İç mekân ibadet düzeni doğrultusunda düzenlenmiştir. Merkezi nefte yüksek sunağa doğru uzanan koro yolu (solea ya da chancel) bulunmakta olup bu düzenlemeye ait mermer paneller Konstantinopolis’te üretilmiştir. Günümüzde bu paneller üst bazilikadaki koro bölümünde korunmaktadır. Yapının kuzey kısmında sakristi (secretarium) ve büyük bir vaftizhane yer almakta, mozaik döşemeler erken düzenlemelerin izlerini taşımaktadır.

Alt bazilikanın duvarları geniş ölçüde fresklerle kaplanmıştır. Kuzey sahında yer alan Meryem ve Çocuk İsa tasviri Bizans etkili üslubuyla erken örnekler arasında yer alır. Ana nef çevresinde İsa’nın Göğe Yükselişi, Çarmıha Geriliş ve diğer İncil sahnelerini konu alan resimler bulunmaktadır. Giriş bölümünde yer alan fresk dizileri Aziz Clement’e ilişkin anlatılar ile Aziz Aleksios’un yaşamını betimleyen sahneleri içerir. ^【13】

Günümüzde alt bazilika, üst yapının altında korunmuş bir mimari katman olarak varlığını sürdürmekte ve farklı dönemlere ait resim programlarını bir arada barındırmaktadır.

Üst Bazilika

Günümüzde görülen San Clemente Bazilikası, bazilikal plan düzenini sürdüren üç nefli bir kilisedir. Yapıya sütunlu bir avlu (atrium) aracılığıyla girilmektedir. İç mekânda merkezî nef, yan sahınlardan sütun dizileri ve kemerlerle ayrılmakta; apsis bölümünde piskopos tahtı (cathedra) ve sunak alanı yer almaktadır.

Kilisenin ortasında bulunan koro bölümü (schola cantorum), okuma kürsüleri (ambo) ve paskalya mumu için kullanılan burmalı sütun ortaçağ kilise düzeninin korunmuş unsurlarıdır. Koro alanını çevreleyen mermer paneller daha eski yapıya ait olup yeniden kullanılmıştır.^【14】

Schola Cantorum (Koro Bölümü) (Flickr)

Zemin, farklı renklerde antik mermer parçalarının geometrik düzenlemeler hâlinde yerleştirildiği Cosmatesque döşeme ile kaplıdır. Apsis yarım kubbesinde yer alan mozaik programı, bitkisel bezemeler, hayvan figürleri ve Hristiyan sembollerini bir araya getiren kompozisyonuyla yapının dekoratif unsurlarındandır.

Zemin Kaplaması (Flickr)

Yan mekânlarda farklı dönemlerde eklenmiş şapeller bulunmaktadır. Aziz Katerina Şapeli’nde 15. yüzyıla tarihlenen freskler yer almakta, sonraki yenilemeler sırasında tavan süslemeleri ve iç mekân bezemeleri eklenmiştir. Yapı günümüzde ibadet işlevini sürdüren ana kilise mekânını oluşturmaktadır.

Apsis Mozaiği

San Clemente Bazilikası’nın apsisinde yer alan mozaik süslemesi, üst bazilikanın dekoratif programının merkezî unsurunu oluşturur. Mozaik genellikle yapının inşa edildiği döneme tarihlendirilmekle birlikte, son araştırmalar kompozisyonun 12. yüzyılın ilk yarısında, muhtemelen 1130’lu yıllarda tamamlandığını göstermektedir. Roma’da yaklaşık iki yüzyıl aradan sonra gerçekleştirilen ilk büyük apsis mozaiklerinden biri olması bakımından bu program, erken Hristiyan geleneği ile Orta Çağ sanat anlayışını bir araya getiren bir örnek niteliğindedir.^【15】

Kompozisyon altın zemin üzerinde gelişen yoğun bitkisel bir düzenleme etrafında şekillenmektedir. Akanthus yapraklarından yükselen kıvrımlı asma dalları tüm yüzeye yayılmakta; dallar arasında kuşlar, hayvan figürleri, çoban sahneleri ve gündelik yaşama ilişkin tasvirler yer almaktadır. Bu pastoral betimlemelerle birlikte erken Hristiyan ikonografisinden bilinen semboller bir arada kullanılmıştır.^【16】

Mozaiğin merkezinde çarmıha gerilmiş İsa tasviri yer alır. Haç üzerinde bulunan güvercinler havarileri simgelemekte, kompozisyonun alt bölümünde ise Kudüs ve Beytüllahim’i temsil eden şehir tasvirlerinden çıkan koyun figürleri kutsal kuzuya doğru yönelmektedir. Sahnenin çevresinde cennet tasvirleriyle ilişkilendirilen hayvanlar ve dört cennet nehrine gönderme yapan betimlemeler bulunmaktadır.^【17】

Çarmıha Gerilmiş İsa Tasvirli Apsis Mozaiği (Flickr)

Apsis kemerinin yan bölümlerinde Roma ile ilişkilendirilen havariler Petrus ve Paulus ile Aziz Clemens ve Aziz Laurentius figürleri yer almakta, bu figürler geleneksel tunik ve himation giysileriyle tasvir edilmektedir. Mozaik programı, erken Hristiyan döneminden devralınan ikonografik unsurları Orta Çağ’a özgü kompozisyon anlayışıyla birleştirerek bazilikanın dekoratif bütünlüğünü tamamlamaktadır.

Günümüzde Bazilika

San Clemente Bazilikası günümüzde hem ibadet işlevini sürdüren bir kilise hem de ziyaretçilere açık bir arkeolojik alan olarak kullanılmaktadır. Yapının altında yer alan Roma dönemine ait kalıntılar ile erken Hristiyan bazilikası, gerçekleştirilen kazı çalışmaları sayesinde korunmuş ve ziyarete açılmıştır. Böylece bazilika, farklı tarihsel dönemlere ait mimari katmanların aynı alanda görülebildiği bir yapı kompleksi olarak varlığını sürdürmektedir. Bazilikanın idaresi 17. yüzyıldan itibaren Dominiken Tarikatı’na bağlı topluluklar tarafından yürütülmüş olup günümüzde de İrlandalı Dominikenler tarafından yönetilmektedir.