SAZKÂR

Sazkâr makamının asma kararları da terkibindeki üç makamın asma kararlarıdır. Ancak burada, segâh perdesindeki segâh çeşnili ve dügâh perdesindeki uşşak çeşnili kararların çok önemli olduğu ve sıkça kullanıldığı özellikle belirtilmelidir. Esasen makamı rasttan ayıran ve karakterini sağlayan bu asma kararların önemle kullanılmasıdır. Bunun dışında seyir sırasında ve genellikle yarım karardan sonraki bölümde rast makamında da olduğu gibi yegâh perdesine rast çeşnisiyle düşülüp bu perdede bir asma karar yapılması âdettir.

Rast makamı gibi pest taraftan yegâh perdesine rast çeşnisiyle düşülerek genişleyen sazkâr makamının yeden perdesi, yine rast makamında olduğu gibi portenin birinci aralığındaki ırak (bakiye diyezli fa) perdesidir. Donanımına rast gibi si için koma bemolü, fa için bakiye diyezi yazılır, gerekli değişiklikler eser içinde gösterilir.

Sazkâr makamının seyrine terkibindeki üç diziden biriyle başlanır ve birinden diğerine geçilerek dolaşılır. Bu arada gerekli asma kararlar ve önemleri sebebiyle bilhassa segâhta segâhlı, dügâhta uşşaklı kalışlar sıkça yapılır. Segâh perdesinin üst oya yaptığı durumlarda dik-bûselik perdesi de kullanılır. Güçlü nevâ perdesinde rastlı veya bûselikli yarım karar yapılıp yine dizilerde karışık gezinildikten ve pest taraftaki genişleme gösterildikten sonra rast perdesinde rast dizi ve çeşnisiyle tam karar yapılır.

Mûsî’nin darbeyn, Kantemiroğlu’nun hâvî, Gavsi Baykara’nın devr-i kebîr usulündeki peşrevleri; Gavsi Baykara’nın saz semâisi; Tab‘î Mustafa Efendi’nin zencir usulünde, “Hemîşe dilde sühan elde saz kârımdır”, İlya’nın remel usulünde, “Bir dil olıcak ol şeh-i hüsnün dîvânesi” mısraıyla başlayan besteleri; Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi’nin, “Biyâ ki kaddi tü derbâğ-ı can nihâl-i menest” mısraıyla başlayan yürük semâisiyle İlya’nın, “Nice bir bülbül-i nâlân gibi feryâd edeyim” mısraıyla başlayan aksak semâisi, Kanûnî Hacı Ârif Bey’in aksak usulünde, “Seninle neş’e-yâbım ben” mısraıyla başlayan şarkısı bu makamın örnekleri arasındadır.