Selçukluların Değişmeyen Kaderi

Tarihin akışını değiştiren devletler, genellikle en zor coğrafyalarda, en büyük sınavları vererek yükselirler.

Selçuklular, sadece bozkırın askeri disipliniyle değil, İslam dünyasının hamiliğini üstlenerek ve köklü bir devlet geleneği inşa ederek tarih sahnesinde silinmez bir iz bırakmışlardır.

Peki, bu devasa yapıyı zirveye taşıyan ve kaçınılmaz sona sürükleyen neydi?

Selçuklular, daha Malazgirt’e varmadan önce İslam dünyasının siyasi ve itikadi birliğini sağlama görevini üstlenmişlerdi. Bağdat’ı Büveyhoğulları baskısından kurtararak Abbasi Halifesi'ne itibarını iade etmeleri, onları Sünni İslam’ın lideri konumuna taşıdı.

• Sembolik Adım: İstanbul’da Emeviler döneminden kalan caminin Selçuklu baskısıyla yeniden ibadete açılması, Bizans karşısında İslam’ın hamisi olduklarının en erken ilanıydı.

Ayrıca Malazagirt Savaşı'ndan önce Selçuklu'nun Fatımi Devleti ile yüzleşmeye hazırlanması Selçuklu'nun İslam Dünyası konumunda ne kadar kritik bir yer kapladığının delili olarak gösterilmiştir.

Abbasi döneminde Bizans sınırında tıkanma noktasına gelen İslam ilerleyişi, Selçuklu bayrağı altında yeniden hayat buldu. Selçuklular, İslam’ın bayrağını Orta Anadolu’dan Marmara kıyılarına, Üsküdar ve Kadıköy sınırlarına kadar taşıyarak bugünkü Türkiye’nin temellerini attılar.

Selçuklu başarısı sadece kılıçla gelmedi. Vezir Nizamülmülk önderliğinde kurulan Nizamiye Medreseleri, devletin ideolojik ve ilmi altyapısını oluşturdu.

• İdari Yapı: "Eyaletlere ayrılma" ve yerel hükümdarlara tanınan özerklikler, başlangıçta devlete bir imparatorluk esnekliği kazandırsa da, merkeziyetçiliğin zayıflamasına zemin hazırlayarak ileride "değişmeyen kaderi" belirleyecekti.

Her yükselişin bir inişi olduğu gibi, Selçuklu için de zeval vakti kaçınılmazdı. Büyük Selçuklu’nun Karahitaylılar (Moğollar) karşısında aldığı darbe, devletin omurgasını kırdı. İçerideki Oğuz isyanları ve özerk bölgelerin bağımsızlık arzusu, bu koca çınarın tarih sahnesinden çekilmesine neden oldu. İlginç bir şekilde, Anadolu Selçuklu Devleti de yıllar sonra benzer bir kaderi, yine bir Moğol darbesiyle yaşayacaktı.

Selçuklu yıkılırken arkasında devasa bir miras bıraktı. Selçuklu sonrası ortaya çıkan beylikler ve devletler, zaman zaman birbirleriyle mücadele etseler de, Haçlı tehlikesi karşısında Selçuklu’dan devraldıkları "cihad" ruhuyla birleşmeyi bildiler.

• Tarihsel Süreklilik: Selçuklu’nun merkeziyetçilikteki eksikliklerini bir tecrübe olarak gören Osmanlı, bu mirası alarak dünyanın en etkili ve merkeziyetçi devletini kurmayı başarmıştır.

Selçuklu'nun serüveni; bozkırın cesareti ile İslam’ın adaletini birleştiren, deniz gücü olmamasına rağmen kıtaları yöneten dirayetli bir imparatorluk hikayesidir. Onların "değişmeyen kaderi" olan yıkılış, aslında daha büyük bir medeniyetin (Osmanlı) doğumu için gerekli olan toprağı hazırlamıştır.

Şu tespiti yaparsak da yanılmış olmayız ki; bu coğrafyada herhangi bir devlet olsaydı bu kadar dayanamazdı ve Türk-İslam devletlerinin en etkilisi Osmanlı olarak biliniyor olsa da bugün Anadolu'da yaşıyorsak bunu Selçuklu'ya borçluyuz!