Setar

Setar, İran klasik müzik geleneğinin en temel telli çalgılarından biri olan, uzun saplı bir lavta türüdür. Farsça "üç" anlamına gelen se ve "tel" anlamına gelen tar kelimelerinin birleşimiyle isimlendirilmiş olsa da, modern dönem setarları genellikle dört tele sahiptir. İran müzik kültürünün estetik, felsefi ve teknik özünü bünyesinde barındıran bu enstrüman, özellikle İran klasik repertuvarının (Radif) icrasında merkezi bir rol oynamaktadır.

^{Dut Ağacından Yapılmış Kase Formundaki Gövdesiyle İran Setarı (}The Met⁾

Setar’ın tarihsel kökleri, Batı Asya'da milattan önce ikinci binyıla kadar uzanan uzun saplı lavta formlarına ve antik kabartmalara dayanmaktadır. Tanbur/setar ailesiyle ilişkili uzun saplı lavta geleneği, Farabi gibi erken İslam dönemi teorisyenlerinde; daha sonraki yüzyıllarda ise Safi el-Din el-Urmevî gibi müzik teorisyenlerinde tartışılmıştır.

12. yüzyıl Fars şiirinde edebi bir öğe olarak yer bulan setar, 16. yüzyıldan itibaren İran minyatür sanatında görsel olarak betimlenmeye başlanmıştır. Tarihsel gelişim süreci içerisinde setar, Pers-İran kültüründeki toplumsal algı ve enstrümantal müziğe yönelik kısıtlamalar nedeniyle, narin ve düşük desibelli tınısıyla "gizli" ve "içsel" bir müzik icra biçiminin sembolü haline gelmiştir.

Setar, organolojik açıdan gövde (ses kutusu), sap ve tellerden oluşan bir yapıya sahiptir. Enstrümanın reflektif ses kutusu, dut ağacından oyularak hazırlanan, iç destek, bar verir veya çerçeve barındırmayan kase formunda bir yapıdadır. Sap kısmı genellikle ceviz ağacından imal edilir ve üzerine ipek, bağırsak ya da nadiren sentetik malzemeden yapılmış 22 ila 28 adet hareketli perde yerleştirilir.

Modern setar, beyaz, sarı, drone ve bas tellerinden oluşan dört tele sahiptir. Enstrümanın akustik performansında köprü (bridge) yapısı kritik bir öneme sahiptir; keman ailesindeki enstrümanların aksine, setarın köprüsü gövdeye yapıştırılmamıştır. Tellere uygulanan statik yükün yarattığı sürtünme kuvvetiyle sabitlenen köprü, vibrasyonları doğrudan ses tablasına aktaran mekanik bir yalıtıcı görevi görür. Ses tablasının üzerine açılan yaklaşık on adet küçük ses deliği ise enstrümanın titreşim karakteristiklerini ve rezonans dengesini optimize etmektedir.

^{Setar (Yapay Zeka ile Oluşturulmuştur.)}

Setarın titreşim davranışı, kullanılan dut ve ceviz ağaçlarının ortotropik mekanik özellikleriyle ilişkilidir. Lutiye sanatında geleneksel deneyimin yanı sıra, modern mühendislik yöntemleri (3D lazer tarama ve sonlu elemanlar yöntemi - FEM) ile yapılan analizler, ses tablasının titreşim desenlerinin enstrümanın karakterini belirlediğini göstermiştir. Yapılan modal analizler, setar yapısında 0-3000 Hz aralığında 20 civarında doğal frekans tespit edildiğini ve bu titreşim desenlerinin (Chladni desenleri olarak da bilinen nodal modeller), plaka üzerindeki amplitüd dağılımı ile doğrudan ilişkili olduğunu doğrulamıştır.

Setar, Radif icrasında kullanılan önemli çalgılardan biridir. Radif, 250’den fazla melodik birimden (gushe) oluşan ve 12 ana makam grubu (dastgah) içerisinde organize edilen zengin bir müzik hazinesidir. Öğrencilerin Radif’i tamamen ezberlemesi, en az on yıl süren bir disiplin ve "müzikal çilecilik" süreci gerektirir; bu süreç sadece teknik bir öğrenim değil, aynı zamanda maneviyatın kapılarını açmayı hedefleyen ruhani bir yolculuk olarak kabul edilir.

İcrada "doğaçlama" esastır. İcracı, dastgah içindeki parçaları seçerken ve yorumlarken tamamen o anki ruh haline ve dinleyicinin enerjisine göre hareket eder. Müzik teorisinde icracı, parçayı yeniden ve her defasında farklı bir şekilde yorumlar; bu nedenle performans, icracı için dahi öngörülemez, "toplam bir dalma" (immersion) halidir.