Silahlaştırılmış Karşılıklı Bağımlılık

Silahlaştırılmış karşılıklı bağımlılık (weaponized interdependence), küresel ekonomik ve enformasyon ağlarının merkezî düğümleri üzerinde yargı yetkisi bulunan devletlerin bu konumu zorlama aracına dönüştürmesini açıklayan kavramdır. Kavram, Henry Farrell ve Abraham L. Newman’ın International Security dergisinde yayımlanan 2019 tarihli “Weaponized Interdependence: How Global Economic Networks Shape State Coercion” başlıklı makalesiyle kavramsallaştırılmıştır.^【1】Yaklaşım, küresel ağların gücü dağıtmadığı, aksine yoğunlaştırdığı savına dayanır ve karşılıklı bağımlılığı barışçıl bir durum olarak değil; stratejik bir kaynak olarak ele alır.

Kavram, Robert O. Keohane ve Joseph S. Nye’ın karşılıklı bağımlılık literatürüne dayanır. Bu literatürde karmaşık karşılıklı bağımlılık üç özellikle tanımlanır:

Birincisi çoklu kanallardır: Toplumlar arasındaki bağlar yalnızca devletler arası resmî ilişkilerle sınırlı değildir, hükûmetler arası ve ulus aşırı kanallar da işler.

İkincisi konu hiyerarşisinin bulunmamasıdır: Askerî güvenlik, dış politika gündeminin tepesindeki değişmez konu olmaktan çıkar.

Üçüncüsü, askerî gücün sınırlı rolüdür: Karmaşık karşılıklı bağımlılığın hâkim olduğu ilişkilerde askerî güç, sorunların çözümünde belirleyici araç olmaktan uzaklaşır.

Asimetrik karşılıklı bağımlılık ise iki boyutta ölçülür. Duyarlılık, politika değiştirilmeden önce ortaya çıkan maliyetli tepkinin hızını; kırılganlık ise politika değiştirildikten sonra dahi katlanılan maliyeti ifade eder. Bu ayrım, bağımlılığın kendisinin değil, bağımlılığın dağılımındaki eşitsizliğin güç kaynağı oluşturduğunu göstermek için kullanılır.

Yaklaşıma göre piyasa süreçleri, özellikle tercihli bağlanma dinamiği, merkez ve uzantı biçiminde yapılar üretir. Bu yoğunlaşma kendini pekiştirir ve kalıcı asimetri yaratır. Ancak ağ yapısı tek başına yeterli değildir. Bir devletin, ağı zorlama aracına dönüştürebilmesi için merkezî düğüm üzerinde yargı yetkisine ve uygun iç kurumsal kapasiteye de sahip olması gerekir.

Panoptikon etkisi, merkezî konumdaki devletin düğümlerden geçen bilgiye erişerek rakiplerinin haberi olmadan asimetrik istihbarat üstünlüğü elde etmesidir. Bu etkide devletin sağladığı avantaj, ağın kesilmesi veya kısıtlanması değil; ağ üzerinden akan verinin görünür kılınmasıdır. Etkinin işleyebilmesi için düğümün fiilen kullanılmaya devam etmesi gerekir. Ağın işleyişini bozan bir müdahale bu avantajı ortadan kaldırır.

Darboğaz etkisi ise aynı devletin üçüncü tarafların düğüme erişimini kısıtlayabilmesi veya tamamen kesebilmesidir. Bu etkide avantaj, ağın işleyişini seçici biçimde durdurma kapasitesinden doğar. İki mekanizma birbirinin alternatifi olmaktan çok, aynı yapısal konumun farklı kullanım biçimleri olarak sunulur.

Makalede kavram iki temel örnek üzerinden gösterilir. Uluslararası bankalar arası mesajlaşma ağı örneğinde, 11 Eylül sonrası dönemde işlem verilerine erişim sağlanması panoptikon etkisini; 2012’de belirli bankaların ağdan çıkarılması ise darboğaz etkisini örnekler.^【2】

İnternet omurgası örneğinde ise denizaltı kabloları, değişim noktaları ve bulut sağlayıcılarının belirli bir coğrafyada yoğunlaşması, ağın dağıtık tasarımına rağmen merkezîleşme yarattığı ve gözetim kapasitesi ürettiği biçiminde ele alınır.^【3】

Kavramın öne sürdüğü asimetri, ağın kendiliğinden bir sonucu değildir. Yaklaşım, merkezîleşmenin zorlama kapasitesine dönüşmesi için üç koşulun bir arada bulunmasını arar: ağın belirli düğümler etrafında yoğunlaşması, bu düğümler üzerinde bir devletin yargı yetkisine sahip olması ve o devletin yetkiyi kullanabilecek iç kurumsal kapasiteyi taşıması. Bu koşullardan birinin eksikliği, ağdaki merkezî konumun siyasi güce dönüşmesini engeller.

Lars Gjesvik, devlet ile özel şirket arasındaki ilişkinin varsayıldığından daha çekişmeli olduğunu savunur ve denizaltı kablosu örneği üzerinden silahlaştırmanın sınırlarını gösterir. Bu çalışmaya göre altyapıyı işleten özel aktörlerin çıkarları devletin tercihleriyle her zaman örtüşmez; bu da yapısal konumun otomatik olarak kullanılabilir bir araca dönüşmediğini gösterir.^【4】

Farrell ve Newman, 2021 tarihli çalışmalarında yaklaşımı bilgi alanına genişletmiştir. Yazarlara göre liberal uluslararası bilgi düzeninin dayandığı açıklık normları, illiberal aktörlerce silahlandırılabilmekte ve bu durum düzenin kendi kendini baltalayan geri besleme etkileri üretmesine yol açmaktadır. Böylece kavram, yalnızca ekonomik ağların değil, enformasyon ve kurumsal açıklık rejimlerinin de zorlama aracına dönüşebileceğini savunan bir çerçeveye evrilmiştir.