Silahsızlanma Konferansı

Silahsızlanma Konferansı (Conference on Disarmament-CD), uluslararası toplumun silahsızlanma ve silahların kontrolü alanındaki tek sürekli çok taraflı müzakere forumudur. Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 1978 yılında gerçekleştirilen Silahsızlanmaya İlişkin Birinci Özel Oturumu (First Special Session on Disarmament–SSOD I) sonrasında varılan mutabakat doğrultusunda 1979 yılında kurulmuştur. Merkezi Cenevre'de bulunan Konferans, uluslararası güvenlik ve silahsızlanma alanındaki çok taraflı antlaşmaların müzakere edildiği temel platform niteliğindedir. Türkiye, 1996 yılından bu yana Konferansın aktif üyeleri arasında yer almaktadır. ^【1】

Silahsızlanma Konferansı, kökenlerini Soğuk Savaş döneminde oluşturulan çok taraflı silahsızlanma müzakere mekanizmalarına dayandırmaktadır. Bu çerçevede, 1960 yılında kurulan On Devletli Silahsızlanma Komitesi (Ten-Nation Committee on Disarmament-TNDC), 1962-1968 yılları arasında faaliyet gösteren On Sekiz Devletli Silahsızlanma Komitesi (Eighteen-Nation Committee on Disarmament-ENDC) ve 1969-1978 dönemindeki Conference of the Committee on Disarmament (CCD), günümüzdeki Konferansın öncül yapıları olarak kabul edilmektedir. 1979 yılında kurulan CD, bu müzakere geleneğini devralarak uluslararası toplumun tek çok taraflı silahsızlanma müzakere organı hâline gelmiştir. ^【2】Konferans, kuruluşunda 40 üyeden oluşurken, 1995 ve 1999 yıllarında gerçekleştirilen üyelik genişlemeleri sonucunda günümüzde 65 üye devlete ulaşmıştır. Ayrıca çok sayıda devlet gözlemci statüsüyle çalışmalara katılmaktadır. ^【3】

^{Silahsızlanma Konferansı Temsili ( Yapay zeka tarafından oluşturulmuştur.)}

Silahsızlanma Konferansı, çalışmalarını Cenevre'deki Palais des Nations'da yürütmektedir. Her yıl üç bölümden oluşan olağan oturumlar düzenlenmekte; çalışmalar dönüşümlü başkanlık sistemi çerçevesinde gerçekleştirilmektedir. Konferansın tüm kararları ve müzakere süreçleri oydaşma (consensus) esasına göre yürütülmektedir. ^【4】

Konferans hukuken Birleşmiş Milletlerin ana veya yardımcı organlarından biri olmamakla birlikte, Birleşmiş Milletler sistemiyle yakın kurumsal ilişki içerisindedir. Sekreteri, Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri tarafından atanmakta; faaliyet raporları düzenli olarak Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'na sunulmaktadır. Toplantılar Birleşmiş Milletler Cenevre Ofisi tesislerinde gerçekleştirilmekte ve sekretarya hizmetleri Birleşmiş Milletler tarafından sağlanmaktadır. ^【5】

Silahsızlanma Konferansı, uluslararası güvenlik ve silahsızlanma alanındaki temel meseleleri ele almaktadır. Güncel çalışma gündeminde;

• nükleer silahlanma yarışının durdurulması ve nükleer silahsızlanma,
• nükleer savaşın önlenmesi,
• uzayda silahlanma yarışının önlenmesi (Prevention of an Arms Race in Outer Space-PAROS),
• nükleer silaha sahip olmayan devletlere yönelik güvenlik garantileri,
• yeni kitle imha silahları ve radyolojik silahlar,
• genel ve tam silahsızlanma,
• silahlanmada şeffaflık

gibi başlıklar yer almaktadır. Türkiye ise özellikle nükleer silahsızlanma, Çekirdeği Bölünebilir Maddelerin Üretiminin Yasaklanması Antlaşması (Fissile Material Cut-off Treaty-FMCT), Menfi Güvenlik Garantileri (Negative Security Assurances-NSA) ve Uzayda Silahlanma Yarışının Önlenmesi (PAROS) başlıklarının ilerletilmesini desteklemektedir. ^【6】

Silahsızlanma Konferansı ve öncül müzakere organları, uluslararası silahsızlanma hukukunun gelişiminde belirleyici rol oynamıştır. Konferans bünyesinde veya öncül mekanizmaları aracılığıyla müzakere edilen başlıca uluslararası belgeler arasında Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması (NPT), Biyolojik Silahlar Sözleşmesi (BWC), Kimyasal Silahlar Sözleşmesi (CWC) ve Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması (CTBT) bulunmaktadır. Bu yönüyle CD, küresel silahsızlanma ve yayılmanın önlenmesi rejiminin şekillenmesinde temel diplomatik platformlardan biri olarak kabul edilmektedir. ^【7】

Silahsızlanma Konferansı, 1996 yılından itibaren çalışma programı üzerinde üyeler arasında oydaşma sağlanamaması nedeniyle önemli ölçüde tıkanıklık yaşamaktadır. Bu durum, özellikle FMCT müzakereleri ile uzay güvenliği ve diğer temel silahsızlanma başlıklarında ilerleme sağlanmasını güçleştirmiştir. Buna rağmen Konferans, uluslararası toplum tarafından silahsızlanma alanındaki tek çok taraflı müzakere forumu olarak önemini korumakta; üye devletler çalışma programı üzerinde uzlaşı sağlanması ve müzakerelerin yeniden başlatılması yönündeki girişimlerini sürdürmektedir. Avrupa Birliği de Konferansın yeniden etkin hâle getirilmesi, FMCT müzakerelerinin başlatılması ve üyeliğin genişletilmesi yönündeki girişimleri desteklemektedir. ^【8】

Türkiye, 1996 yılından bu yana Silahsızlanma Konferansı'nın aktif üyesidir. Türkiye, Konferansın çalışmalarındaki tıkanıklığın aşılması, üzerinde uzlaşı sağlanacak bir çalışma programının kabul edilmesi ve temel silahsızlanma başlıklarında müzakerelerin yeniden başlatılmasına yönelik girişimleri desteklemektedir. Türkiye, son olarak 2018 yılında Silahsızlanma Konferansı Dönem Başkanlığını yürütmüş; bu kapsamda Dönem Başkanlığı Raporu'nu hazırlamış ve rapora ilişkin karar taslağını aynı yıl Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun 73. Oturumu Birinci Komitesi'ne sunmuştur. ^【9】