Sir Tony Blair, 1997-2007 yılları arasında Birleşik Krallık Başbakanlığı yapmış olan siyasetçi ve hukukçudur. İşçi Partisi’nin başında girdiği üç genel seçimi üst üste kazanan tek lider olan Blair,^【1】 görev süresi boyunca eğitim ve sağlık alanındaki reformları, Kuzey İrlanda barış sürecindeki arabuluculuğu ve dış politikada "liberal müdahalecilik" doktriniyle tanınmıştır. 

Erken Yaşamı ve Siyasi Hayatı

Sir Tony Blair, 6 Mayıs 1953 tarihinde İskoçya’nın başkenti Edinburgh’da dünyaya gelmiştir. Babası hukukçu ve akademisyen olan Tony Blair, eğitim hayatına Fettes College’da başlamış, ardından yükseköğrenimi için Oxford Üniversitesi’ne girmiştir. Oxford’da hukuk eğitimi aldığı yıllarda din, felsefe ve müzikle yakından ilgilenmiş, ancak bu dönemde siyasete karşı bir heves veya aktif bir katılım göstermemiştir. 1975 yılında üniversiteden mezuniyetinin ardından avukatlık barosuna kabul edilerek hukuk kariyerine başlamıştır.

Blair’in siyasi kariyerinin şekillenmesinde, kendisi gibi bir hukukçu olan eşi Cherie Booth ile tanışması etkili olmuştur. Booth ile olan ilişkisinin ardından siyasete ilgisi artan Blair, 1975 yılında İşçi Partisi’ne katılmıştır. 1980’li yıllarda Muhafazakâr Parti’nin iktidarda olduğu ve İşçi Partisi’nin peş peşe seçim yenilgileri aldığı bir dönemde parti içinde yükselmeye başlamıştır. 1983 genel seçimlerinde, İngiltere’nin kuzeydoğusunda yer alan Sedgefield bölgesinden milletvekili seçilerek henüz 30 yaşındayken parlamentoya girmiştir.^【2】 

Siyasetteki ilk yıllarından itibaren "modernleştirici" kanatta yer alan Blair, partisinin geleneksel devletçilik ve sendika odaklı politikalarını gözden geçirmesi gerektiğini savunmuş; İşçi Partisi’nin daha merkez bir çizgiye yönelmesi için ön saflarda yer almıştır. 1988’de bu görüşlerini dile getirmeye başlamış, 1992 yılında ise Gölge İçişleri Bakanlığı görevine getirilmiştir. 1994 yılı Mayıs ayında İşçi Partisi lideri John Smith’in ölümü, Blair’in kariyerinde yeni bir sayfa açmıştır.^【3】  Düzenlenen liderlik yarışında "Yeni İşçi Partisi" (New Labour) vizyonuyla delegelerin desteğini alarak parti liderliğine seçilmiştir. Bu süreçte sergilediği liderlik anlayışı ve partisinin toplumsal tabanını genişletme çabaları, onu 1997 yılında İngiltere’nin "1812'den bu yana göreve gelen en genç Başbakanı" konumuna taşımıştır.^【4】 

İç Politika ve Anayasal Reformlar

Blair hükümetinin iç politikadaki dönüşüm hamlelerinden biri anayasal reformlar ve yerelleşme süreci olmuştur. Bu kapsamda merkezi yönetimin yetkilerinin bir bölümü Birleşik Krallık’ı oluşturan uluslara devredilmiş, böylece devlet yapısında önemli bir yetki paylaşımı gerçekleştirilmiştir. 1999 yılında yapılan referandumların ardından İskoçya Parlamentosu ile Galler Ulusal Meclisi kurulmuş; bu kurumlara eğitim, sağlık, yerel yönetimler ve bölgesel kalkınma gibi alanlarda karar alma yetkileri tanınmıştır.^【5】 Aynı dönemde Kuzey İrlanda’da yaklaşık otuz yıl süren mezhepsel çatışmaları sona erdirmeyi amaçlayan barış süreci tamamlanmış ve 10 Nisan 1998’de imzalanan "Hayırlı Cuma Anlaşması" ile Belfast merkezli, güç paylaşımına dayalı yeni bir yönetim modeli hayata geçirilmiştir.^【6】 

Blair dönemi aynı zamanda iç hukuka dair bazı düzenlemelere sahne olmuştur. 1998 tarihli İnsan Hakları Yasası ile Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi Birleşik Krallık iç hukukunun bir parçası hâline getirilmiştir.^【7】 2000 yılında kabul edilen Bilgi Edinme Özgürlüğü Yasası, kamu kurumlarının şeffaflığını artırmayı hedefleyerek bireylere kamu belgelerine erişim hakkı tanımıştır. 2004 tarihli Sivil Birliktelik Yasası ise aynı cinsiyetten çiftlerin ilişkilerinin yasal olarak tanınmasını ve sivil ortaklık kurabilmesini öngörmüştür.^【8】 

Sosyal ve ekonomik politikalar alanında Blair hükümeti “fırsat eşitliği” ve “sosyal adalet” kavramlarını merkeze alan bir siyasi söylem geliştirmiştir. Birleşik Krallık tarihinde ilk kez yasal bir ulusal asgari ücret uygulaması bu dönemde yürürlüğe girmiştir.^【9】 Kamu hizmetlerinde modernizasyon hedefi doğrultusunda özellikle eğitim ve sağlık alanlarına bütçe artışları yapılmıştır.

Blair’in “eğitim, eğitim, eğitim” sloganıyla şekillenen politikaları kapsamında okullarda okuma-yazma ve matematik standartlarını yükseltmeye yönelik merkezi programlar uygulanmış, başarısız okullar kapatılarak yerlerine “akademi” statüsünde yeni eğitim kurumları açılmak istenmiştir. Yükseköğretim alanında ise 1998 yılında üniversite öğrencileri için ilk kez yıllık harç sistemi getirilmiş, 2004 yılında bu harçların üst sınırı artırılarak üniversitelerin mali kaynaklarının güçlendirilmesi amaçlamıştır lakin gelişen bazı hadiseler bu projelerin gelişimini engellemiştir.^【10】 

Kamu yönetimi ve güvenlik politikaları da Blair döneminin önemli başlıkları arasında yer almıştır. Kamu sektöründe daha etkin bir yönetim sağlamak amacıyla performans ölçümleme sistemleri ve hedef odaklı çalışma modelleri uygulanmaya başlanmıştır.

Dış Politika Yaklaşımı

Tony Blair, dış politikada ideolojik temel olarak “uluslararası toplum doktrini”ni benimsemiştir. 1999 yılında Chicago’da yaptığı ve literatüre geçen konuşmasında bu yaklaşımı sistematik biçimde formüle etmiş; bir devletin kendi halkına yönelik ağır insan hakları ihlallerinde bulunması veya ciddi insani krizlere yol açması durumunda, uluslararası toplumun o devletin iç işlerine askerî güç dâhil olmak üzere müdahale etme hakkı ve sorumluluğu bulunduğunu savunmuştur.^【11】 

Bu doktrin ilk kez 1999 yılında Balkanlar’da uygulanmıştır. Blair hükümeti, Sırbistan’ın Kosova’da yürüttüğü etnik temizlik faaliyetlerini durdurmak amacını öne sürerek Birleşik Krallık’ı NATO’nun askerî operasyonunun savunucularından biri haline getirmiştir. İngiltere, hava harekâtına aktif biçimde katılmış ve operasyonun siyasi meşruiyetinin oluşturulmasında rol oynamıştır. 2000 yılında ise Batı Afrika ülkesi Sierra Leone’de yaşanan iç savaş sırasında da bölgeye İngiliz askeri konuşlandırılmıştır.^【12】 

11 Eylül 2001’de Amerika Birleşik Devletleri’ne yönelik terör saldırıları, Blair’in dış politikasında yeni bir dönemin başlangıcı olmuştur. Bu saldırıların ardından Blair, ABD Başkanı George W. Bush ile stratejik ortaklık kurmuş ve Birleşik Krallık’ı ABD'nin “teröre karşı savaş” doktrininin başlıca müttefiklerinden biri hâline getirmiştir. İngiltere, Taliban rejimini devirmek amacıyla başlatılan Afganistan operasyonuna katılmış; ABD’den sonra sahaya en fazla asker gönderen ülke olmuştur.^【13】 Bu karar Blair döneminin en tartışmalı hamlelerinden biri olarak görülmüştür.

Blair’in dış politika kariyerindeki bir diğer gelişme ise 2003 yılında gerçekleşen Irak işgali olmuştur. Blair hükümeti, Saddam Hüseyin rejiminin kitle imha silahlarına sahip olduğu ve bu durumun küresel güvenlik açısından acil bir tehdit oluşturduğu gerekçesiyle askerî müdahaleyi savunmuştur. Bu iddialar doğrultusunda parlamento ve kamuoyu savaş için ikna edilmeye çalışılmıştır. Ancak işgalin ardından söz konusu silahların bulunamaması, hükümetin sunduğu istihbarat raporlarının güvenilirliğini tartışmalı hale getirmiştir. 2016 yılında yayımlanan Chilcot Raporu, barışçıl çözüm yolları tam olarak tüketilmeden İngiltere’nin savaşa dâhil olduğunu tespit etmiş ve savaş karar alma sürecini eleştirel biçimde değerlendirmiştir.^【14】 

Sonraki yıllarda kamuoyuna açıklanan ulusal arşiv belgeleri, Blair’in müdahaleci dış politikasının hukuki boyutuna ilişkin yeni tartışmaları da gündeme getirmiştir. 2003 yılında Irak’ta gözaltında bulunduğu sırada hayatını kaybeden Iraklı sivil Baha Musa davasına ilişkin belgelerde, İngiliz askerlerinin sivil mahkemelerde veya Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde yargılanmasına Blair’in karşı çıktığı ortaya çıkmıştır.^【15】 Başsavcılığa ait notların üzerine Blair’in el yazısıyla “Bu olmamalı” ifadesini eklediği ve askerlerin sivil yargı yerine askerî mahkemelerde yargılanması yönünde siyasi baskı uyguladığı tespit edilmiştir.^【16】 

Türkiye ile İlişkiler

Tony Blair, 1997 yılında iktidara gelmesinden itibaren Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne tam üyelik hedefini savunan bir politika takip etmiştir. Blair, Türkiye’yi Batı dünyası ile İslam dünyası arasında tarihsel bir bağ kurabilecek stratejik bir köprü ülke olarak değerlendirmiştir.^【17】  Bu çerçevede Türkiye’nin Avrupa entegrasyonunu, kültürel ve siyasal düzeyde “medeniyetler arası uzlaşma” açısından kritik bir adım olarak görmüştür.

2005 yılı Ekim ayında Türkiye ile Avrupa Birliği arasında tam üyelik müzakerelerinin başlamasında, Avrupa Birliği Dönem Başkanı sıfatıyla kilit bir rol üstlenen Blair, bu süreci yalnızca Türkiye açısından değil, Avrupa’nın geleceği bakımından da stratejik bir karar olarak değerlendirmiştir.^【18】 

Blair, Türkiye’nin Avrupa Birliği yolundaki siyasi engellerden biri olan Kıbrıs meselesinde de aktif ve müdahil bir tutum sergilemiştir. 2004 yılında Birleşmiş Milletler öncülüğünde hazırlanan Annan Planı’na Kıbrıslı Türklerin “evet”, Kıbrıslı Rumların ise “hayır” demesinin ardından ortaya çıkan tabloyu "Kıbrıs Türklerinin izolasyonuna son vermek için harekete geçmeliyiz” diyerek açıklamıştır. Bu süreçte Kıbrıslı Türklerin uluslararası izolasyon altında bırakılmaması gerektiğini savunmuş; Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti’ne yönelik doğrudan uçuşların başlatılması ve ticari kısıtlamaların hafifletilmesi için Avrupa Birliği kurumları nezdinde girişimlerde bulunacağını taahhüt etmiştir.^【19】 

Başbakanlık görevinden ayrılmasının ardından Blair, Türkiye ile ilişkilerini kurucusu olduğu Tony Blair Küresel Değişim Enstitüsü aracılığıyla sürdürmüştür. Enstitü tarafından hazırlanan rapor ve analizlerde Türkiye’nin Batı’dan tamamen kopmuş bir ülke olmadığı, aksine dış politikasında “stratejik otonomi” arayışında bulunan pragmatik bir aktör olduğu vurgulanmaktadır.^【20】  Bu çalışmalarda, Türkiye’nin NATO üyeliği, ekonomik kapasitesi ve jeopolitik konumu nedeniyle Batı için vazgeçilmez bir ortak olmaya devam ettiği değerlendirilmiştir. Blair’in bu dönemde öne çıkan politikası, Birleşik Krallık’ın Avrupa Birliği’nden ayrılmasına rağmen Türkiye ile Batı dünyası arasında özel bir arabulucu rolü üstlenmesi ve ekonomik ile güvenlik temelli ilişkileri güçlendirecek yeni bir iş birliği platformunun oluşturulması yönünde olmuştur.

Görevden Ayrılış Süreci

Tony Blair, 2005 genel seçimlerini kazanarak İşçi Partisi tarihinde art arda üç seçim zaferi elde eden tek lider olmuş olsa da, üçüncü başbakanlık döneminde siyasi otoritesi zayıflamaya başlamıştır.

Irak Savaşı, Blair’in siyasi gücünü aşındıran temel unsur olmuştur. Irak’ın işgalinin ardından Saddam Hüseyin rejiminin kitle imha silahlarına sahip olmadığının ortaya çıkması, hükümetin savaşa gerekçe olarak sunduğu argümanların geçerliliğini ortadan kaldırmıştır. Bu durum kamuoyunda bir güven kaybına yol açarken, savaş sonrası Irak’ta artan şiddet ve istikrarsızlık Blair yönetimine yönelik eleştirileri arttırmıştır. İşgalin sonuçlarının beklenenin aksine ağır insani ve siyasi bedeller üretmesi, İşçi Partisi içindeki muhalefetin de güçlenmesine neden olmuştur.

2006 yılındaki İsrail–Lübnan Savaşı ise Blair’in liderliğine yönelik parti içi tepkileri arttıran bir diğer kırılma noktası olmuştur. Bu süreçte Blair’in ABD yönetimiyle paralel bir çizgide hareket ederek İsrail’i açık biçimde eleştirmekten kaçınması ve derhal ateşkes çağrısı yapmaması, parti tabanında ve parlamento grubunda rahatsızlık yaratmıştır.^【21】 

Aynı dönemde iç güvenlik politikaları da tartışmaların merkezine yerleşmiştir. 7 Temmuz 2005’te Londra’da gerçekleşen bombalı terör saldırılarının ardından hükümetin gündeme getirdiği sert güvenlik yasaları, sivil özgürlükler ve hukuk devleti ilkeleri açısından parti içinde eleştirilere maruz kalmıştır. Bununla birlikte Blair’in uzun yıllar boyunca birlikte çalıştığı Maliye Bakanı Gordon Brown ile arasındaki liderlik rekabeti, üçüncü dönemde açık bir iktidar mücadelesine dönüşmüştür. Brown’a yakın milletvekillerinin artan baskısı, Blair’in görev süresini kısaltan önemli iç siyasi dinamiklerden biri haline gelmiştir.^【22】 

Bu gelişmelerin birleşik etkisi altında kalan Blair, Eylül 2006’da bir yıl içerisinde görevinden ayrılacağını kamuoyuna açıklamıştır. 24 Haziran 2007’de İşçi Partisi liderliğinden resmen istifa etmiştir. Blair, görevden ayrıldığı gün Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya’dan oluşan Orta Doğu Dörtlüsü tarafından özel temsilci olarak atanmış ve böylece aktif iç siyasetten uluslararası diplomasi alanına geçiş yapmıştır.^【23】 

Blair’in istifası, siyasi mirasının Irak Savaşı tartışmaları gölgesinde değerlendirilmesine yol açmıştır. Görev sonrası dönemde yayımlanan resmî raporlar ve belgeler bu tartışmaları canlı tutmuştur. Nitekim 2025 yılında kamuoyuna açıklanan arşiv belgeleri, Blair’in görevden ayrılmasına aylar kala dahi Irak’ta görev yapan İngiliz askerlerinin sivil yargı organları önüne çıkarılmasını engellemek amacıyla sürece doğrudan müdahil olduğunu ortaya koymuştur.

Görev Sonrası Uluslararası Rolleri

Tony Blair, başbakanlıktan istifa ettiği gün Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, Amerika Birleşik Devletleri ve Rusya’dan oluşan Orta Doğu Dörtlüsü tarafından Özel Temsilci olarak atanmıştır. 2007–2015 yılları arasında sekiz yıl boyunca yürüttüğü bu görevde temel hedefi, Filistin ekonomisini canlandırmak, kamu kurumlarını modernize etmek ve iki devletli çözüm için sürdürülebilir bir siyasi ve idari zemin oluşturmaktı. Ancak bu süreç boyunca Blair’in, İsrail’in güvenlik tezlerine daha yakın bir tutum sergilediği ve Filistinlilerin ev yıkımları, yerleşim politikaları ve hareket kısıtlamaları gibi temel hak taleplerine karşı “siyasi yetkim yok” gerekçesiyle çekimser kaldığı yönündeki eleştiriler giderek artmıştır.

Blair, aktif siyasetten ayrıldıktan sonra küresel ölçekte etkisini kurumsal yapılar aracılığıyla sürdürmüştür. 2016 yılında kurduğu Tony Blair Küresel Değişim Enstitüsü (Tony Blair Institute for Global Change – TBI), hükümetlere yönetişim, kamu reformu, teknoloji politikaları ve stratejik planlama alanlarında danışmanlık sunan bir yapı hâline gelmiştir. Enstitü özellikle radikal ideolojilerle mücadele, dijital devlet modelleri ve kamu yönetiminde dönüşüm konularında hazırladığı raporlarla uluslararası karar alma süreçlerinde görünürlük kazanmıştır. Bunun yanı sıra Blair, başbakanlık sonrası dönemde kurduğu Tony Blair Associates adlı danışmanlık şirketi aracılığıyla Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kazakistan gibi ülkelerin liderlerine doğrudan danışmanlık hizmeti vermiştir.

Blair, görev sonrası dönemde İsrail ile Arap ülkeleri arasındaki normalleşme sürecini de desteklemiştir. 2020 yılında imzalanan İbrahim Anlaşmaları’nın ortaya çıkmasında diplomatik zemin oluşturan temaslara katkı sağlamış; bölgesel barışın ekonomik entegrasyon ve güvenlik iş birliği üzerinden ilerleyebileceğini savunmuştur. Aynı zamanda kurucuları arasında yer aldığı Tony Blair Faith Foundation aracılığıyla dinler arası diyalog, aşırılıkla mücadele ve inanç temelli çatışmaların önlenmesine yönelik projeler geliştirmeyi hedeflemiştir.

2025 yılına gelindiğinde Blair’in Orta Doğu’daki rolü yeniden gündeme gelmiştir. Gazze’nin geleceğine ilişkin hazırlanan uluslararası geçiş yönetimi planlarında Blair yeniden merkezi aktörlerden biri hâline gelmiştir. ABD’nin “gölge planı” olarak tanımlanan bu çerçevede Kasım 2025’te Ramallah’ta Filistinli yetkililerle temaslarda bulunmuş; Gazze’nin yeniden inşası, güvenlik yapılanması ve Filistin Yönetimi’nin kurumsal reformu gibi başlıklar görüşülmüştür. Ancak bölgedeki birçok akademisyen, siyasetçi ve sivil toplum temsilcisi, Blair’in bu rolünü Filistin halkının iradesini dışlayan “yeni bir manda yönetimi” anlayışı olarak değerlendirmiş ve sert biçimde eleştirmiştir.

2026 yılı başı itibarıyla, Beyaz Saray Gazze’deki geçiş sürecini yönetecek olan ve içinde bölgesel aktörlerin de yer aldığı "Barış Kurulu" üyelerini açıklamıştır. Blair, bu uluslararası geçiş yönetiminin "Barış Kurulu" üyesi olarak seçilen isimlerden biri olmuştur.^【24】 

Uluslararası Ünvanlar ve Ödüller

Sir Ünvanı ve Jartiyer Nişanı (Knight of the Garter)

1 Ocak 2022 tarihinde, İngiltere Kraliçesi 2. Elizabeth tarafından Tony Blair’e Birleşik Krallık’ın en eski ve en kıdemli şövalyelik nişanı olan Jartiyer Nişanı verilmiştir. Bu nişan ile birlikte Blair, "Sir" ünvanını almıştır. Jartiyer Nişanı, hükümetin tavsiyesiyle değil, doğrudan hükümdarın kişisel tercihiyle verilen en prestijli onur olarak tanımlanmaktadır. Ancak bu ödül, özellikle Irak Savaşı’ndaki rolü nedeniyle Birleşik Krallık kamuoyunda büyük tartışmalara yol açmış; ünvanın geri alınması için başlatılan bir imza kampanyası 650 bin katılımcıyı aşmıştır.^【25】 

ABD Başkanlık Özgürlük Madalyası (Presidential Medal of Freedom)

2009 yılında, dönemin ABD Başkanı George W. Bush tarafından Blair’e Amerika Birleşik Devletleri’nin en yüksek sivil onuru olan Başkanlık Özgürlük Madalyası takdim edilmiştir.^【26】 Bu madalyanın, Blair’in demokrasi, insan hakları ve dünya barışını teşvik etme yönündeki çabalarının bir nişanesi olarak verildiği belirtilmişir.

Orta Doğu Dörtlüsü Özel Temsilciliği

Resmi bir devlet ünvanı olmasa da Blair, 2007-2015 yılları arasında Birleşmiş Milletler, Avrupa Birliği, ABD ve Rusya’dan oluşan Orta Doğu Dörtlüsü’nün (Quartet) Özel Temsilcisi ünvanıyla uluslararası bir diplomatik statü kazanmıştır.^【27】 Bu görev kapsamında Kudüs merkezli bir ofis yöneterek Filistin ekonomisinin inşası ve İsrail ile diplomatik müzakerelerin yürütülmesinde en üst düzey temsil yetkisini kullanmıştır.

Akademik ve Onursal Dereceler

Oxford Üniversitesi mezunu olan Blair, kariyeri boyunca çeşitli uluslararası üniversitelerden onursal doktora ve akademik ünvanlar almıştır. Ayrıca, küresel yönetişim üzerine yaptığı çalışmalar ve kurduğu Tony Blair Küresel Değişim Enstitüsü (TBI) aracılığıyla, pek çok ülke liderine resmi olarak stratejik danışmanlık hizmeti sunmuştur.