Spagetti Western

Spagetti Western, 1960’lar ve 1970’lerde ağırlıkla İtalyan yapımcı ve yönetmenlerin ürettiği, “Western” türünü Avrupa üretim koşulları ve estetik tercihleriyle yeniden kuran film alt türü olarak tanımlanmıştır. Terimin kullanımında, filmlerin İtalyan üretim çevreleriyle ilişkisini vurgulayan bir adlandırma yer almış; aynı zamanda bu adlandırma, dönemin eleştirel dilinde türün “Hollywood Western” kalıplarından ayrılan yönlerini işaretleyen bir etiket işlevi görmüştür.

Alt türün kapsamı, “ABD sınır bölgesi/Frontier” anlatılarını konu edinen yapımların yalnızca mekânsal olarak değil, karakter tipleri, ahlaki düzen ve şiddet temsili bakımından da yeniden düzenlenmesine dayanmıştır. Spagetti Western anlatılarında “kahraman–kötü” ikiliğinin belirginliğinin azalması, çıkar ilişkileri ve kişisel hesaplaşmaların öne çıkması gibi öğeler türün tanımlayıcı bileşenleri arasında sayılmıştır.

Alt tür, klasik Amerikan Western’lerinin düzen kurucu, net ahlaki konumlanan figürlerine karşılık, daha belirsiz motivasyonlara sahip anti-kahramanları ve çıkar çatışmalarını merkezileştiren bir çerçeveyle anılmıştır. Spagetti Western’in üretim tanımında “İtalya merkezli üretim” vurgusu öne çıkarılmış; İspanya’daki kurak peyzajların, özellikle çöl benzeri alanların, ABD’nin güneybatı coğrafyası yerine geçtiği belirtilmiştir.^【1】

Bu yer değiştirme, türün görsel dünyasını belirleyen pratik bir üretim tercihi olmakla birlikte, Avrupa bakışının “Amerikan Batısı” anlatısına mesafe eklediği bir anlatı etkisiyle de ilişkilendirilmiştir. Türün öne çıkan bileşenleri arasında stilize şiddet, operatik anlatım dili, uç yakın planlar ve geniş peyzaj kadrajları gibi görsel kalıplar sayılmıştır. Bazı tanımlarda, düşük/orta bütçeli üretim koşullarının yaratıcı çözümler ürettiği ve bunun türün ayırt edici “sert” estetiğini beslediği vurgulanmıştır.

Spagetti Western, yalnızca bir “taklit Western” kategorisi olarak değil, türün küresel sinema dilini etkileyen ayrı bir estetik-ideolojik hat olarak ele alınmıştır.^【2】 Alt türün sınırları, yapım ülkesi ve üretim kadroları kadar anlatı ve üslup özellikleriyle de çizilmiştir. Bu çerçevede, aynı dönemde çekilmiş her “Avrupa Western”inin otomatik olarak Spagetti Western sayılmadığı; terimin daha dar bir tarihsel kümelenmeye işaret ettiği belirtilmiştir.

Sergio Leone’nin “Dollars Trilogy” olarak anılan filmlerinin, türün uluslararası bilinirliğinde temel bir eşik oluşturduğu aktarılmıştır. Buna ek olarak, türün sonraki dönem Western’leri ve Western dışı aksiyon/gerilim estetiği üzerinde iz bırakmış bir dönüşüm hattı oluşturduğu değerlendirilmiştir.^【3】

Tarihsel Gelişim ve Üretim Coğrafyası

Spagetti Western’in tarihsel yükselişi, 1960’ların ortasında yoğunlaşan bir üretim dalgası üzerinden anlatılmış; bazı kaynaklarda, 1960’ların ikinci yarısından 1970’lerin sonuna uzanan bir dönem aralığı vurgulanmıştır. Bu yükselişte, belirli filmlerin uluslararası dolaşıma girmesinin ardından üretim hacminin arttığı ve benzer anlatı kalıplarının çoğaldığı belirtilmiştir.

A Fistful of Dollars’ın (1964) türün görünürlüğünü artıran bir kırılma olarak konumlandığı; ardından For a Few Dollars More (1965) ve The Good, the Bad and the Ugly (1966) ile “üçleme”nin tamamlandığı bilgisi yer almıştır.^【4】

Bu filmlerde “Man with No Name” olarak anılan karakter tipinin, ahlaki belirsizlik ve pragmatik şiddet ilişkisi üzerinden bir anti-kahraman modeli sunduğu aktarılmıştır. Türün yaygın üretiminde ortak finansman ve ortak çekim pratiklerinin, özellikle İspanya’nın eş-finansör ve çekim ülkesi olarak önem kazandığı ifade edilmiştir.^【5】

Üretim coğrafyasında İspanya’nın Almería gibi kurak bölgelerinin, “Amerikan güneybatısı” izlenimi veren plato/çöl görünümleri sağladığı belirtilmiştir. Bu coğrafi ikame, türün görsel kimliğini standartlaştıran bir unsur olmuş; geniş kadrajlarla boşluk ve sertlik duygusu üreten bir sahneleme diliyle ilişkilendirilmiştir. Spagetti Western’in üretim mantığında, nispeten sınırlı set/prop kullanımının ve tekrar kullanılabilir mekânların maliyeti düşüren bir unsur olduğu; bunun da seri üretim benzeri bir üretim temposunu mümkün kıldığı ifade edilmiştir.

Buna karşılık, düşük bütçeli koşulların “yaratıcı çözümler” üreterek türün kendine özgü biçimsel kalıplarını güçlendirdiği vurgulanmıştır. Türün sinema endüstrisi içindeki konumu, Avrupa pazarlarıyla ABD dağıtım ağları arasında dolaşıma girebilen melez bir popüler sinema örneği olarak ele alınmıştır. 1970’lere gelindiğinde, türün kendi içinde dönüşerek daha hafif tonlara ve komedi eğilimlerine de açıldığı, örnek olarak They Call Me Trinity (1970) ve Trinity Is Still My Name (1971) gibi filmlerin anıldığı görülmüştür.^【6】

Aynı dönemde, pazar doygunluğu ve tür içi tekrarın artması gibi gerekçelerle popülerliğin azaldığı; 1970’lerin sonlarına doğru üretim ivmesinin düştüğü belirtilmiştir. Bununla birlikte, türün etkisi yalnızca “Western” sınırında kalmamış; sonraki kuşak yönetmenlerin bazı filmlerinde (ör. Tarantino’nun kimi yapımları) Spagetti Western estetiğine gönderme yapıldığı ifade edilmiştir. Türün tarihsel gelişimi anlatılırken, başlangıç tarihinin tartışmalı olabildiği; parodi/animasyon gibi sınır örneklerin tür tanımını karmaşıklaştırdığı da dile getirilmiştir.

Bu tartışma, Spagetti Western’in yalnızca üretim ülkesiyle değil, anlatı-üslup ortaklıklarıyla tanımlandığı yaklaşımıyla birlikte anılmıştır.

Anlatı Yapısı, Temalar ve İdeolojik Çerçeve

Spagetti Western anlatısında, klasik “adalet getiren kahraman” modelinin yerini çoğu kez çıkar, intikam ya da hayatta kalma motivasyonlarının aldığı ifade edilmiştir. Bu yaklaşım, iyi-kötü ayrımının flu hale gelmesine, karakterlerin ahlaki konumlarının değişkenleşmesine ve çatışmanın “etik” değil “güç/çıkar” düzleminde kurulmasına yol açan bir yapı olarak ele alınmıştır.

Şiddetin temsili bakımından, kanlı çatışmaların ve daha sert bir görselliğin öne çıktığı; Hollywood’da uzun süre etkili olan üretim kodlarıyla karşılaştırıldığında daha “açık” bir şiddet dili kurulduğu belirtilmiştir. Bu sertlik, türün dünyasında “hukuk” ya da “düzen”ün kalıcı bir çözüm üretmediği; düzen kurma iddiasının yerini geçici ittifakların ve güç dengelerinin aldığı bir anlatı tonuyla ilişkilendirilmiştir.

Kimi değerlendirmelerde, türün siyasi alegoriye ve emperyalizm eleştirisine açılan örnekler ürettiği; bazı filmlerin devrim, isyan ve güç ilişkilerini doğrudan konu edindiği aktarılmıştır.^【7】 Karakter tipolojisinde “anti-kahraman”ın merkezileşmesi, izleyicinin özdeşlik kurduğu figürün etik olarak tutarlı olmak zorunda olmadığı bir anlatı düzeni doğurmuştur. Bu düzen, çoğu anlatıda kişisel kimliğin, geçmişin ve motivasyonun parça parça açıldığı; karakterlerin “kim” olduklarından çok “ne yaptıkları” üzerinden okunduğu bir yapı üretmiştir.

Bazı örneklerde, “Amerikan karakteri”nin ikircikli ya da fırsatçı bir figür olarak resmedildiği; bunun da ABD’nin dış politikasına dönük eleştirel bir çerçeveye bağlanabildiği görülmüştür. Bu bağlamda Spagetti Western, “Amerikan Batısı” mitini Avrupa perspektifinden yeniden anlatan ve mitin iç çelişkilerini görünür kılabilen bir tür olarak yorumlanmıştır. Türün ideolojik çerçevesinde, bireysel çıkar ile kolektif düzen arasındaki gerilim, sıklıkla “ahlaki ders”e bağlanmadan, sonuçlarıyla birlikte sunulmuştur. Tematik düzlemde “paranın belirleyiciliği”, “kirli pazarlık”, “intikam döngüsü” ve “şiddetin sıradanlaşması” gibi motifler, türün tekrar eden yapıtaşları arasında sayılmıştır.

Bu motifler, klasik Western’deki “medeniyet/uygarlık” ilerlemesi fikrinden farklı olarak, durağan ya da geriye dönük bir tarih hissi üretebilmiştir. Anlatıların bir kısmı Meksika Devrimi gibi siyasal arka planlarla temas eden “Zapata Western” eğilimlerine yaklaşmış; devrimci retoriğin şiddet ve çıkarla iç içe geçtiği karakter örnekleriyle açıklanmıştır. Türün bu siyasal okumalara açık yapısı, Spagetti Western’i yalnızca bir aksiyon alt türü değil, döneminin toplumsal gerilimlerini taşıyabilen bir popüler sinema formu olarak da konumlandırmıştır.

Bununla birlikte, tür içindeki çeşitlilik nedeniyle her filmin aynı yoğunlukta siyasal okuma taşıdığı varsayılmamış; geniş bir spektrumdan söz edilmiştir.

Biçem, Sinematografi ve Müzik

Spagetti Western biçemi, uç yakın planlar (özellikle göz ve yüz detayları), uzun gerilim kurulumları ve geniş peyzaj çekimleri gibi görsel kalıplarla tarif edilmiştir. Bu kalıplar, diyalogdan çok görsel ritim ve sessizlik üzerinden gerilim üretmeye elverişli bir anlatım düzeni kurmuş; “az diyalog–yüksek gerilim” dengesine dayalı bir tempo oluşturmuştur.

Türün aksiyon koreografisi, hızlı kesmelerden ziyade beklemeyi uzatan sahneleme ve “çatışma anı”nı teatral biçimde büyüten kurgu tercihleriyle ilişkilendirilmiştir. Bu estetik, bazı değerlendirmelerde “operatik” bir anlatım olarak adlandırılmış ve dramatik yoğunluğun görsel kompozisyonla artırıldığı belirtilmiştir. Sergio Leone’nin filmlerinin, türün biçimsel kodlarını standartlaştıran bir örnek seti oluşturduğu; özellikle The Good, the Bad and the Ugly (1966) ve Once Upon a Time in the West (1968) üzerinden bu etkinin görünür olduğu ifade edilmiştir.

Müzik kullanımında Ennio Morricone’nin bazı filmlerdeki bestelerinin, türün kimliğini kuran bir öğe olduğu ve dramatik etkiyi güçlendirdiği aktarılmıştır. ^【8】Morricone’nin müzikal yaklaşımının, geleneksel enstrümanları elektrik gitar, ıslık ve alışılmadık ses dokularıyla birleştirebildiği; bu sayede sahnelerin duygu tonunu belirginleştirdiği belirtilmiştir. Müzik, bazı filmlerde “tematik imza” gibi çalışmış; belirli karakterlere ya da çatışmalara eşlik eden motiflerle anlatısal işaretleme işlevi görmüştür. Bu kullanım, klasik Hollywood Western’indeki daha konvansiyonel orkestrasyonla karşılaştırmalı biçimde ele alınmış ve türün modernleşen ses dünyasına bağlanmıştır.

Morricone’nin katkısının, yalnızca “fon müziği” düzeyinde değil, sahnenin ritmini belirleyen bir kurucu öğe olarak değerlendirildiği görülmüştür. Türün şiddet estetiği, “grafik” olabilen sahnelemeye ve sert bir tonlamaya dayanmış; bu eğilim bazı kaynaklarda dönemin sansür/üretim kodlarıyla ilişkilendirilerek açıklanmıştır. Örneğin Django (1966) ve The Great Silence (1968) gibi filmler, daha karanlık atmosfer ve yüksek şiddet yoğunluğu bağlamında anılmıştır.

Kış koşullarında geçen ve “karla kaplı” bir görsellik kullanan örneklerin, türün yalnızca çöl mekânıyla sınırlanmadığını gösteren varyasyonlar sunduğu ifade edilmiştir. Görsel dünyadaki bu çeşitlilik, Spagetti Western’in “tek tip çöl Western’i” olarak değil, ortak kodları olan fakat farklı coğrafi ve tonal seçimlere açılabilen bir alt tür olarak kavranmasına katkı sunmuştur.

Ayrıca türün kendine özgü kamera dilinin, sonraki dönem aksiyon sineması ve modern Western denemelerinde yeniden üretilebildiği belirtilmiştir.

Miras, Alt Türler ve Sonraki Etki

Spagetti Western’in mirası, hem Western türünün iç dönüşümünde hem de Western dışındaki popüler tür sinemasında iz bırakması üzerinden tartışılmıştır. Özellikle Clint Eastwood’un daha sonraki bazı yönetmenlik filmlerinde (ör. High Plains Drifter, The Outlaw Josey Wales, Pale Rider, Unforgiven) türden öğrenilen estetik ve tonun izlenebileceği ifade edilmiştir.

Aynı etki hattında, 2010’lar sonrası bazı filmlerin Spagetti Western’e açık göndermeler kurduğu ve türün görsel/işitsel kalıplarını güncel sinema diline taşıdığı belirtilmiştir. Türün etkisinin, yalnızca “Western”le sınırlı kalmayıp, “anti-kahraman” anlatılarına ve şiddetin stilize sunumuna dayanan başka türlerde de hissedilebildiği değerlendirilmiştir.

Bu mirasın sürmesinde, restorasyonlar, yeniden gösterimler ve eleştirel yeniden değerlendirmelerin yeni kuşak izleyicilerle temas kurduğu ifade edilmiştir. Alt tür ayrışmalarında, “komedi Spagetti Western” örnekleri ayrı bir hat oluşturmuş; 1970’lerde Trinity filmlerinin ticari ve popüler bir damar yarattığı bilgisi paylaşılmıştır. Buna karşılık, “daha karanlık/bleak” tonlu filmler, sert şiddet ve umutsuz atmosferle ilişkilendirilmiş; Corbucci’nin bazı filmleri bu bağlamda anılmıştır.

“Zapata Western” eğilimi, devrimci bağlam ve politik alegoriyle ilişkilendirilmiş; bazı örneklerde Amerikan emperyalizmi eleştirisinin karakterler üzerinden işlendiği aktarılmıştır. Bu çeşitlenme, türün tek bir kalıptan ibaret olmadığını; aynı üretim havzası içinde farklı ton, tema ve anlatı ritimlerinin kurulabildiğini göstermiştir. Türün mirası ayrıca, “Amerikan Batısı” mitinin eleştirisi ve yeniden yazımı üzerinden, kültürel mitolojinin sinemada nasıl dönüştürüldüğüne dair tartışmalara da bağlanmıştır.

Spagetti Western üzerine hazırlanan “başlangıç rehberi” niteliğindeki metinlerde, izleyici için örnek film seçkileri ve yönetmen listeleri üzerinden tür içi kanonlaştırma süreçleri de görünür olmuştur. Bu kanonda, Leone’nin yanı sıra Corbucci ve Sollima gibi yönetmenlerin belirli filmlerle öne çıktığı; bazı kaynaklarda Petroni ve Barboni gibi isimlerin de alt tür içindeki hatları temsil ettiği sıralanmıştır.

Ayrıca oyuncu düzleminde Lee Van Cleef gibi isimlerin, türün tanınan yüzleri arasında yer aldığı ve farklı filmlerde tekrar eden star/persona etkisi ürettiği aktarılmıştır. Bu tür metinler, Spagetti Western’in yalnızca tarihsel bir dönem olmanın ötesinde, seçkiler üzerinden sürekli yeniden tanımlanan bir “tür hafızası” oluşturduğunu da göstermiştir. Sonuçta Spagetti Western, belirli bir tarihsel dönemin üretim pratiği olarak kapanmış olsa da, sinema dili ve tür teorisi içinde etkisi izlenebilen bir alt tür olarak ele alınmıştır.

Seçilmiş Filmler ve Örnekler

Spagetti Western denildiğinde sıklıkla ilk kümeyi oluşturan “Dollars Trilogy” filmleri A Fistful of Dollars (1964), For a Few Dollars More (1965) ve The Good, the Bad and the Ugly (1966) şeklinde birlikte anılmıştır. Bu üç filmde, Clint Eastwood’un “Man with No Name” olarak anılan karakter tipinin türün anti-kahraman modelini belirginleştirdiği kaydedilmiştir. Leone’nin Once Upon a Time in the West (1968) filmi ise, türün daha geniş ölçekli anlatı ve karakter tasarımına açıldığı bir örnek olarak listelenmiştir.

Sergio Corbucci’nin Django (1966) ve The Great Silence (1968) filmleri, türün daha sert ve karanlık tonlarıyla ilişkilendirilen başlıca örnekler arasında gösterilmiştir. Aynı hat üzerinde, “karla kaplı” görsel atmosferin tür içinde farklı bir mekânsal varyasyon oluşturduğu da ayrıca vurgulanmıştır. Spagetti Western’in politik damarına örnek olarak, bazı filmlerde devrim ve emperyalizm eleştirisi temalarının belirginleştirildiği; El Chuncho gibi örneklerin bu çerçevede tartışıldığı aktarılmıştır.

Oyuncu düzeyinde Lee Van Cleef’in çeşitli filmlerde türün tanınan yüzlerinden biri haline geldiği ve farklı yapımlarda benzer “silahşor” tiplerini taşıdığı belirtilmiştir. Komediye yönelen hat içinde They Call Me Trinity (1970) ve Trinity Is Still My Name (1971) filmleri, türün 1970’lerdeki dönüşüm örnekleri olarak anılmıştır. Bu komedi hattının, önceki dönem karanlık ve nihilist tonla aynı estetik hedefleri paylaşmadığı; türün kendi içinde farklı “izleyici ekonomileri” ürettiği ifade edilmiştir. Bununla birlikte, seçilmiş film listelerinin ve rehberlerin farklılık gösterebildiği; kanonun kaynaklara göre değişebildiği de not edilmiştir.

Spagetti Western’in sonraki sinema üzerindeki izlerine örnek olarak modern Western ya da Western’e göndermeli filmler arasında Django Unchained (2012) ve The Hateful Eight (2015) gibi yapımların anıldığı görülmüştür. Bu tür gönderimler, çoğu zaman müzik dili, yüz yakın planları, gerilim kurulumları ve anti-kahraman etiği gibi bileşenlerin yeniden kullanımına dayanmıştır. Spagetti Western örnekleri, türün tanımını genişleten “parodi/animasyon” gibi sınır örnekler üzerinden de tartışılmış; ancak bu örneklerin türün ana akımını oluşturmadığı belirtilmiştir. Ayrıca, bazı listelerde çok sayıda filmin bir araya getirildiği, bu nedenle “Spagetti Western” şemsiyesi altında kalite ve ton çeşitliliğinin yüksek olduğu vurgulanmıştır.

• A Fistful of Dollars (1964).
• For a Few Dollars More (1965).
• The Good, the Bad and the Ugly (1966).
• Once Upon a Time in the West (1968).
• Django (1966).
• The Great Silence (1968).
• Navajo Joe (1966). Death Rides a Horse (1967).
• Tepepa (1968).
• They Call Me Trinity (1970).
• Trinity Is Still My Name (1971).
• Day of Anger (1967).
• Once Upon a Time in the West / C’era una volta il West (1968).
• The Good, the Bad and the Ugly / Il buono, il brutto, il cattivo (1966).
• Duck, You Sucker! / A Fistful of Dynamite / Giù la testa (1971).
• The Big Gundown / La resa dei conti (1966).
• Face to Face / Faccia a faccia (1967).
• Keoma (1976).
• If You Meet Sartana… Pray for Your Death (1968).
• Sabata (1969).
• Death Rides a Horse (1967).
• The Return of Ringo (1965).
• Day of Anger (1967).
• Compañeros (1970).
• My Name Is Nobody (1973). The Big Gundown (1966).
• A Fistful of Dollars (1964).
• The Great Silence (1968).
• Cemetery Without Crosses (1969).
• Requiescant (1967).
• Vengeance is Mine (1967).
• $10,000 Blood Money (1967).
• Find a Place to Die (1967).
• Matalo! (1970). ^【9】