Sri Lanka

Sri Lanka, Hint Okyanusu'nda, Hindistan'ın güneydoğusunda yer alan bir ada ülkesidir. Resmî adı Sri Lanka Demokratik Sosyalist Cumhuriyeti olan ülke, tarihi, kültürel çeşitliliği ve stratejik konumuyla dikkat çeker. Uzun yıllar boyunca çeşitli krallıkların hüküm sürdüğü ada, 16. yüzyıldan itibaren sırasıyla Portekiz, Hollanda ve İngiltere'nin sömürgesi olmuştur. 1948'de bağımsızlığını kazanan ülke, 1972’de adını Sri Lanka olarak değiştirmiştir.

Coğrafya

Sri Lanka, Hint Okyanusu'nda, Hindistan'ın güneydoğusunda yer alan tropikal bir ada ülkesidir. Hindistan’dan Palk Boğazı ve Mannar Körfezi ile ayrılır. Yüzölçümü 65.610 km² olan ülke, doğu-batı yönünde 225 km, kuzey-güney yönünde ise 435 km uzunluğa sahiptir. Kıyı şeridi yaklaşık 1.340 km’dir ve ülkenin etrafı mercan kayalıkları, lagünler ve doğal limanlarla çevrilidir.

Topografya ve Arazi Yapısı

Sri Lanka'nın coğrafyası üç ana bölgeye ayrılabilir:

Kıyı Ovası:

• Ülkenin büyük bir kısmını oluşturan kıyı bölgeleri, düzlüklerden ve alçak tepelerden meydana gelir.
• Bu bölgelerde hindistan cevizi, pirinç ve kauçuk tarımı yaygındır.
• Batı kıyıları genellikle daha yoğun yerleşimlidir ve başkent Colombo burada yer alır.
• Doğu kıyıları, daha sakin ve az gelişmiş olup, Trincomalee gibi derin su limanlarına sahiptir.

Kurak Düzlükler:

• Ülkenin kuzey ve doğu kesimlerini kapsayan bu alanlar, tarımsal üretim ve vahşi yaşam koruma alanları açısından önemlidir.
• Sri Lanka'nın en büyük millî parkları olan Yala ve Wilpattu burada bulunur.

Orta Yüksek Bölgeler (Merkez Yaylaları):

• Ülkenin en yüksek noktası 2.524 metre rakımlı Pidurutalagala Dağı'dır.
• Adem Zirvesi (Sri Pada, 2.243 m), dini açıdan büyük öneme sahiptir ve Budistler, Hindular, Hristiyanlar ve Müslümanlar tarafından kutsal kabul edilir.
• Nuwara Eliya, Kandy ve Ella gibi şehirler yüksek rakım nedeniyle daha serin bir iklime sahiptir ve özellikle çay üretimiyle ünlüdür.

Nehirler ve Göller

Sri Lanka'da 103 büyük nehir bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri:

• Mahaweli Nehri: 335 km uzunluğuyla ülkenin en uzun nehri olup, hidroelektrik santraller ve tarımsal sulama için hayati önem taşır.
• Kelani Nehri: Başkent Colombo'nun içinden geçerek Hint Okyanusu'na dökülür.
• Kalu Nehri ve Malvathu Nehri de tarımsal sulamada büyük rol oynar.

Ayrıca Sri Lanka, yapay baraj gölleri (tank sistemleri) ile ünlüdür. Anuradhapura ve Polonnaruwa dönemlerinde inşa edilen bu göletler, hâlâ pirinç tarımı için kullanılmaktadır. En bilinen göletlerden bazıları:

• Parakrama Samudra (Polonnaruwa)
• Kalawewa (Anuradhapura)
• Victoria Barajı (Mahaweli Nehri üzerinde)

İklim

Sri Lanka, tropikal muson iklimine sahiptir ve iki ana muson sezonu yaşanır:

Güneybatı Musonu (Mayıs - Eylül):

• Ülkenin güneybatı kıyıları ve merkezi dağlık bölgeleri en fazla yağışı alır.
• Colombo, Galle, Ratnapura gibi şehirler bu dönemde yoğun yağış alır.

Kuzeydoğu Musonu (Aralık - Şubat):

• Kuzey ve doğu bölgeleri en fazla yağışı alır.
• Jaffna, Trincomalee, Batticaloa gibi şehirler bu dönemde yağışlıdır.

Yıl boyunca ortalama sıcaklık sahil bölgelerinde 27-30°C, merkez yaylalarda 16-22°C arasında değişir. Nuwara Eliya gibi yüksek rakımlı yerlerde sıcaklık 10°C'nin altına inebilir.

Doğal Kaynaklar ve Biyoçeşitlilik

Sri Lanka, dünyanın en biyolojik çeşitlilik gösteren bölgelerinden biridir. Ülke, elephant corridor (fil geçiş yolları), nadir bulunan panter türleri ve kuş çeşitliliği ile ekolojik olarak büyük öneme sahiptir. Yala Ulusal Parkı, Udawalawe ve

Sinharaja Yağmur Ormanı, vahşi yaşam açısından ülkenin en önemli doğal alanlarıdır.

Ülke ayrıca grafit, değerli taşlar (özellikle mavi safir), demir ve kireçtaşı gibi doğal kaynaklara sahiptir. Ratnapura, Sri Lanka’nın değerli taş madenciliği merkezi olarak bilinir.

Nüfus ve Kültür

Sri Lanka, çok etnikli ve çok dinli bir yapıya sahiptir. Etnik dağılım şu şekildedir:

• Sinhaliler (%74) – Ülkenin en büyük etnik grubudur ve büyük çoğunluğu Budisttir.
• Tamililer (%15) – Çoğunluğu Hindu olan bu topluluk, yerli Sri Lanka Tamilileri ve İngiliz sömürge döneminde getirilen Hindistan Tamilileri olarak ikiye ayrılır.
• Müslümanlar (%9) – Genellikle Moro olarak bilinen Müslümanlar, Arap tüccarların torunlarıdır.
• Burgherler ve Maleyler (%2) – Hollanda, Portekiz ve Malay kökenli azınlık gruplarıdır.

Dil açısından, Sinhalice ve Tamilce resmî diller olup, İngilizce yaygın bir iş ve eğitim dilidir.

Sri Lanka, festivalleri, geleneksel dansları, mutfağı ve sanatlarıyla da zengin bir kültüre sahiptir. Öne çıkan festivaller:

• Sinhala ve Tamil Yeni Yılı (Nisan) – Hasat dönemiyle bağlantılıdır.
• Vesak (Mayıs) – Buda’nın doğumu, aydınlanması ve ölümü anısına kutlanır.
• Deepavali (Diwali) – Hindu ışık festivali.
• Ramazan Bayramı ve Kurban Bayramı – Müslümanlar için önemli dini günlerdir.

Mutfak açısından, baharatlı yemekleriyle bilinen Sri Lanka’nın en yaygın yemekleri şunlardır:

• Pirinç ve körili yemekler
• Hoppers (Sri Lanka krep benzeri yiyeceği)
• Kottu Roti (doğranmış ekmek, sebze ve baharatlarla hazırlanan bir sokak yemeği)
• Çay (Ceylon çayı) – Dünyaca ünlüdür.

Ekonomi

Sri Lanka’nın ekonomisi tarım, sanayi, hizmetler ve turizme dayalı karma bir yapıya sahiptir. Ülke çay, kauçuk, hindistancevizi ve baharat üretimi ile tanınırken, tekstil, inşaat ve IT sektörü de giderek büyümektedir. Bununla birlikte, Sri Lanka 2022 Ekonomik Krizi nedeniyle ağır bir borç yükü ve enflasyonla karşı karşıya kalmış, ancak son yıllarda ekonomik toparlanma sürecine girmiştir.

Ana Ekonomik Sektörler

1. Tarım ve Tarıma Dayalı Sanayi

Sri Lanka ekonomisinin temel taşlarından biri tarımdır. Tarım sektörü, nüfusun önemli bir kısmına istihdam sağlamakta ve ülkenin ihracat gelirlerinin büyük bir bölümünü oluşturmaktadır.

Çay Üretimi:

• Sri Lanka, dünyadaki en büyük çay üreticilerinden biridir ve ünlü Ceylon çayı dünya çapında popülerdir.
• Çay üretimi, özellikle Nuwara Eliya, Kandy, Ella ve Badulla gibi yüksek rakımlı bölgelerde yoğunlaşmıştır.
• 2023’te Sri Lanka’nın çay ihracatı yaklaşık 1.3 milyar doları aşmıştır.

Baharat Üretimi:

• Tarçın, biber, karabiber, vanilya ve karanfil gibi baharatlar ülkenin önemli tarım ürünlerindendir.
• Sri Lanka, dünya tarçın üretiminin yaklaşık %80’ini karşılamaktadır.

Pirinç ve Kauçuk:

• Pirinç, ülkenin temel gıda maddesidir ve iç tüketim için üretilir.
• Kauçuk ise otomotiv ve sanayi sektörlerinde kullanılarak önemli bir ihracat ürünü haline gelmiştir.

2. Sanayi ve Üretim

Sri Lanka'nın sanayi sektörü, ülkenin ekonomik büyümesine katkıda bulunan önemli bir sektördür.

Tekstil ve Konfeksiyon:

• Tekstil ve giyim sanayisi, ülkenin en büyük döviz kazandıran sektörlerinden biridir.
• ABD ve Avrupa pazarlarına büyük miktarlarda giyim ihracatı yapılmaktadır.
• Markalara üretim yapan birçok fabrika, Sri Lanka’nın serbest ticaret bölgelerinde faaliyet göstermektedir.

Gıda İşleme:

• Hindistancevizi bazlı ürünler, deniz ürünleri ve kurutulmuş meyveler gibi işlenmiş gıda ihracatı hızla büyümektedir.
• Sri Lanka, kurutulmuş hindistancevizi ve hindistancevizi yağı üretiminde dünya liderleri arasındadır.

İnşaat ve Çimento:

• Ülkenin büyük ölçekli altyapı projeleri, limanlar ve otoyollar gibi projelerle desteklenmektedir.
• Çimento üretimi ve ithalatı, inşaat sektörünün büyümesiyle artmıştır

3. Turizm ve Hizmetler

Turizm, Sri Lanka ekonomisinin en önemli sektörlerinden biridir. Ülke, tarihi yapıları, doğal güzellikleri ve plajları ile popüler bir destinasyondur.

Öne Çıkan Turistik Alanlar:

• Sigiriya Kaya Kalesi – UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır.
• Anuradhapura ve Polonnaruwa Antik Kentleri – Budist mirasıyla ünlüdür.
• Ella ve Nuwara Eliya – Doğa severler için cazibe merkezidir.
• Yala ve Udawalawe Ulusal Parkları – Safari turizmi için popülerdir.

Turizm İstatistikleri (2023-2024):

• 2023'te turizmden elde edilen gelir yaklaşık 3.8 milyar dolar olmuştur.
• Turist sayısı 2024'te 2 milyonu aşmıştır.
• Hindistan, Çin, Almanya ve İngiltere, en fazla turist gönderen ülkeler arasındadır.

Turizme dayalı büyüme, otelcilik, restoran işletmeciliği, ulaşım ve el sanatları gibi sektörleri de desteklemektedir.

4. Finans ve IT Sektörü

Son yıllarda Sri Lanka, bilgi teknolojileri (IT) ve finans sektörlerinde büyüme kaydetmiştir.

IT ve Yazılım Geliştirme:

• Ülke, outsourcing (BPO) ve yazılım geliştirme alanlarında Hindistan ve Filipinler ile rekabet etmektedir.
• Colombo ve Kandy, IT şirketlerinin merkezleri hâline gelmiştir.

Finans ve Bankacılık:

• Sri Lanka'nın finans sektörü, bankalar, sigorta şirketleri ve mikro finans kuruluşlarıyla genişlemektedir.
• Colombo Borsası (CSE), Güney Asya’nın gelişen finans merkezlerinden biri olarak görülmektedir.

5. İşçi Döviz Gelirleri (Remittances)

• Yurt dışında çalışan Sri Lankalı işçiler, ülke ekonomisine döviz girdisi sağlayan en önemli faktörlerden biridir.
• Özellikle Orta Doğu'da çalışan işçilerin gönderdiği döviz, Sri Lanka'nın dış ticaret açığını kapatmada önemli rol oynamaktadır.
• 2023’te işçi döviz gelirleri yaklaşık 7.5 milyar dolar olarak gerçekleşmiştir.

2022 Ekonomik Krizi nedeniyle ülke ciddi mali sıkıntılar yaşamış, ancak son yıllarda istikrar kazanmaya başlamıştır.

Siyaset ve Yönetim

Sri Lanka, Demokratik Sosyalist Cumhuriyet yapısına sahip, üniter bir devlet olup yarı başkanlık sistemiyle yönetilmektedir. Ülke, anayasal çerçevede yürütme, yasama ve yargı erkleri arasında bir denge kurmaya çalışsa da, zaman zaman siyasi istikrarsızlıklar yaşanmaktadır.

Sri Lanka'nın siyasal yapısı, çok partili demokratik sisteme dayanır ve düzenli olarak genel seçimler yapılmaktadır. Ancak, anayasal reformlar, yürütme erkleri arasındaki yetki değişiklikleri ve etnik sorunlar nedeniyle zaman zaman siyasi krizler yaşanmıştır.

Devlet Yapısı

1. Yürütme Erkleri: Başkan ve Hükümet

Sri Lanka’da başkanlık sistemiyle parlamenter sistemin karışımı olan bir yarı başkanlık modeli uygulanmaktadır. Devlet Başkanı, aynı zamanda hükümetin de başıdır ve geniş yetkilere sahiptir.

Devlet Başkanı: Anura Kumara Dissanayake (2025 itibariyle).

• Ülkenin en yüksek yürütme yetkisini elinde bulundurur.
• Dış politikayı, iç güvenliği ve savunmayı yönetir.
• Bakanlar Kurulu'nu atama yetkisine sahiptir.
• Parlamento tarafından kabul edilen yasaları onaylama veya veto etme yetkisi vardır.

Başbakan: Harini Amarasuriya

• Hükümetin günlük yönetim işlerinden sorumludur.
• Kabine üyelerinin uyumlu çalışmasını sağlar.
• Yasama ile yürütme arasındaki köprü işlevini görür.

Bakanlar Kurulu:

• Cumhurbaşkanı tarafından atanır ve parlamentoya karşı sorumludur.
• Eğitim, sağlık, ekonomi, savunma ve dış politika gibi alanlarda icraatları yönetir.

Sri Lanka’da zaman zaman başkanlık yetkilerinin fazla olup olmadığı tartışılmış ve bazı anayasal reformlarla yetkilerin parlamentoya devredilmesi gündeme gelmiştir.

2. Yasama Erkleri: Parlamento

• Sri Lanka Parlamentosu, 225 sandalyeli tek kamaralı bir yasama organıdır.
• Milletvekilleri genel seçimlerle 5 yıllık süreyle halk tarafından seçilir.
• Parlamento, yasa yapımı, bütçe yönetimi, hükümet denetimi ve anayasa değişiklikleri gibi temel görevleri yerine getirir.
• Parlamentodaki en büyük partiler genellikle hükümeti oluşturur, ancak koalisyon hükümetleri de yaygındır.

Yerel Yönetimler

Sri Lanka, üniter bir devlet olduğu için bölgesel yönetimler güçlü değildir. Ülke, 9 il (province) ve 25 ilçeden (district) oluşur.

İller:

• İller, merkezi hükümetin atadığı valiler (governor) tarafından yönetilir.
• İllerin yasama yetkisi yoktur, ancak altyapı, eğitim ve yerel ekonomi projelerinde söz sahibidirler.

İlçeler:

• İlçeler, valilere bağlı hükümet temsilcileri ve yerel yönetim konseyleri tarafından yönetilir.
• Belediyeler, şehir ve kırsal alanlardaki yol bakımı, su tedariki ve yerel kalkınma projelerini yürütür.

Siyasi Partiler ve Seçim Sistemi

Sri Lanka’da çok partili sistem bulunmaktadır. Ülkede en güçlü partiler şunlardır:

1. Sri Lanka Halk Cephesi (NPP - National People's Power) – Sol eğilimli, Anura Kumara Dissanayake’nin partisi.
2. Sri Lanka Birleşik Halk Partisi (SLPP - Sri Lanka Podujana Peramuna) – Muhafazakâr sağ parti.
3. Birleşik Ulusal Parti (UNP - United National Party) – Ekonomik liberal politikaları destekleyen merkez sağ parti.
4. Tamil Ulusal İttifakı (TNA - Tamil National Alliance) – Tamil azınlığını temsil eden bölgesel parti.
5. Sri Lanka Özgürlük Partisi (SLFP - Sri Lanka Freedom Party) – Geleneksel sol-milliyetçi parti.

Sri Lanka'da 5 yılda bir genel seçimler yapılır ve karma seçim sistemi uygulanır:

• Orantılı Temsil Sistemi kullanılır.
• Seçmenler hem partiye hem de bireysel adaylara oy verir.
• Parlamentoda azınlık gruplarının temsil edilmesi için kota sistemi bulunmaktadır.

Tarih

Sri Lanka’nın tarihî gelişimi birkaç döneme ayrılabilir:

Antik Krallıklar Dönemi (MÖ 543 - MS 1505)

• En eski krallık Anuradhapura Krallığı olup, Budizmin ülkeye girişine sahne olmuştur.
• Daha sonra Polonnaruwa Krallığı güçlü bir yönetim oluşturmuştur.

Kolonyal Dönem (1505 - 1948)

• Portekiz (1505-1658) – Ticaret yollarını kontrol etmiş ve Katolik misyoner faaliyetlerini artırmıştır.
• Hollanda (1658-1796) – Baharat ticaretinde etkili olmuştur.
• İngiltere (1796-1948) – Çay ve kahve plantasyonları kurmuş, modern yönetim sistemini uygulamıştır.

Bağımsızlık ve Modern Dönem (1948 - Günümüz)

• 1948: İngiltere’den bağımsızlık kazanıldı.
• 1972: Ülkenin adı "Sri Lanka Cumhuriyeti" olarak değiştirildi.
• 1983-2009: Tamil Kaplanları (LTTE) ile yaşanan iç savaş.
• 2009 sonrası: Yeniden inşa süreci, ekonomik reformlar ve siyasi değişiklikler.