Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi

Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi, Edirne’de Tunca Nehri kıyısında yer alan ve Osmanlı döneminde inşa edilen Sultan II. Bayezid Külliyesi'nin darüşşifa ve tıp medresesi bölümlerinin günümüzde müzeye dönüştürülmesiyle oluşturulmuş bir müzedir. Osmanlı döneminde sağlık, eğitim, ibadet ve sosyal yardım işlevlerini bir arada sunan çok işlevli bir yapı olan külliyede yer alan bu bölümler, Trakya Üniversitesi tarafından restore edilerek 1997 yılında “yaşayan müze” konseptiyle ziyarete açılmıştır. 2004 yılında Avrupa Konseyi tarafından Avrupa Müze Ödülü’ne layık görülen müze, Osmanlı tıbbı, eğitim sistemi ve sosyal hizmet anlayışını tarihsel bağlamda canlandırmalı sunumlarla tanıtmaktadır.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Kültür Portalı⁾ 

Sultan II. Bayezid Külliyesi’nin temeli 1484 yılında Sultan II. Bayezid tarafından Akkirman Seferi’ne çıkarken atılmış; külliye, 1488 yılında tamamlanmıştır. Külliyenin mimarı Hayrettin’dir. Külliye inşa edildiği dönemde sağlık, dini, eğitim ve sosyal hizmetleri bir arada sunan bütüncül bir kamu kurumu olarak işlev görmüştür. Zamanla, özellikle 1800’lü yıllardan sonra yalnızca akıl ve ruh hastalıklarının tedavisine odaklanan darüşşifa, Osmanlı’nın son dönemlerinde Balkan Savaşları’nın ardından faaliyetini durdurmuş ve zarar görmüştür.

1970’li yıllarda Dr. Ratip Kazancıgil’in başlattığı koruma girişimlerinin ardından, külliyenin cami hariç diğer bölümleri 1984 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından Trakya Üniversitesi’ne tahsis edilmiştir. Üniversite, gerekli restorasyon çalışmalarını tamamladıktan sonra, 1997’de Darüşşifa bölümünü Sağlık Müzesi olarak ziyarete açmıştır. 2008’de Tıp Medresesi ve 2020’de İmaret bölümleri de müze kapsamına alınmıştır. Müze, 2016 yılında UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dahil edilmiştir.

Darüşşifa, dikdörtgen planlı ana bina ve buna bitişik altıgen planlı ruh ve sinir hastalıkları bölümü olmak üzere iki kısımdan oluşur. İlk avlunun güneybatısında, altısı kubbe, biri tonozla örtülü yedi birim bulunur. Hastane mutfağı üçü kubbeli, biri tonoz örtülü dört birimden oluşur. İkinci avluya geçişi sağlayan eyvanın çevresinde ikişer odadan oluşan birimler yer alır. Altıgen planlı ana bölümde ortasında havuz bulunan bir ana mekânın çevresinde 12 birim sıralanır. Bu bölüm, akıl hastalıklarının musiki, su sesi ve güzel kokularla tedavi edildiği bir merkez olarak işlev görmüştür.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Kültür Portalı⁾ 

Kareye yakın dikdörtgen planlı tıp medresesi, revaklı bir avlu etrafına üç yönden sıralanmış 18 oda ve bir dershaneden oluşur. Bütün birimler kubbe örtülüdür. Dershanede, girişin sağındaki merdivenle ulaşılan mahfil, öğrencilere uygulamaları izleme imkânı sunacak şekilde tasarlanmıştır. Bu medrese, Osmanlı döneminin en yüksek dereceli tıp eğitim kurumlarından biri olarak “altmışlık medrese” statüsündeydi. Müderris, yardımcıları, kütüphane görevlisi ve 18 öğrenciden oluşan kadrosuyla eğitim faaliyetleri yürütmüştür.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Kültür Portalı⁾ 

Üç yönden girişi olan cami, kubbeli revaklarla çevrili bir avluya sahiptir. Revak kemerleri granit, beyaz mermer ve yeşil breş sütunlara oturmaktadır. Avlunun ortasında bir şadırvan havuzu, zeminde ise bir kuyu yer alır. Son cemaat yeri ortadaki kubbesi daha yüksek olan üç kubbeyle örtülmüştür. Mermer minberi ve cami harimindeki, Osmanlı mimarisinde ilk örneklerden sayılan hünkâr mahfili dikkat çekicidir.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Kültür Portalı⁾ 

Caminin iki yanında yer alan tabhaneler, dört eyvan ve dört odadan oluşan geleneksel plan şemasıyla düzenlenmiştir. XIV-XV. yüzyıl Osmanlı mimarisinde yaygın olan bu yapılar, yolcular, nekahet dönemindeki hastalar ve işsizler için ücretsiz barınma ve dinlenme alanı olarak işlev görmüştür.

Külliyede misafir edilenler, öğrenciler ve hastalar için yemek ihtiyacını karşılamak üzere külliye dış avlusunun sol tarafına imaret ve aşhane tesis edilmiştir. Bu birimler, kubbeli odalardan oluşan iki yapı kitlesi şeklinde düzenlenmiştir. Mutfak bölümü, dört kubbeli kare planlı bir yapıdadır. İmaret, günde ortalama 250–300 kişiye yemek sağlayacak şekilde planlanmıştır.

Trakya Üniversitesi, 1984’te külliyeyi devraldıktan sonra yürüttüğü restorasyonlarla Darüşşifa bölümünü 1997’de Sağlık Müzesi olarak ziyarete açmıştır. Müzede, Osmanlı tıbbının tanıtımı, dönemin hekimlik uygulamaları, su ve musiki ile tedavi yöntemleri canlandırmalı sahnelerle sunulmaktadır. İstanbul Ruh Hastalarını Readaptasyon Derneği, müzenin canlandırmalı içeriklerinin oluşturulmasına katkı sağlamıştır.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Anadolu Ajansı⁾  

2008 yılında medrese bölümü de "Tıp Medresesi" olarak müze kapsamına alınmıştır. Bu bölümde, tıp eğitimi ve ders ortamı mankenler eşliğinde canlandırılmıştır. 2020’de ise imaret bölümü düzenlenerek ziyarete açılmış; böylece sosyal yardımlaşma ve Osmanlı mutfak kültürü temsili biçimde sunulmaya başlanmıştır. Ayrıca, külliye içerisinde kurulan Şerbet Evi’nde geleneksel Osmanlı şerbetleri sunulmakta, ihtiyaç sahiplerine yemek dağıtımı yapılmaktadır.

Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi, 2004 yılında Avrupa Konseyi tarafından Avrupa Müze Ödülü’ne, 2007 yılında ise Kültür Mirasındaki En İyiler ve Mükemmellik Kulübü tarafından En İyi Sunum Ödülü’ne layık görülmüştür. 2016’da UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dâhil edilen külliye, kalıcı listeye alınması yönündeki çalışmalar kapsamında restorasyon, drenaj ve peyzaj düzenlemeleriyle geliştirilmektedir. Sağlık Müzesi, günümüzde hem gündüz hem de geceleri ziyarete açık olup Osmanlı sağlık sistemini tanıtan bir “yaşayan müze” olarak faaliyetini sürdürmektedir.

^{Sultan II. Bayezid Külliyesi Sağlık Müzesi (}Anadolu Ajansı⁾