Şuşa Yukarı Gövher Ağa Camii

Yukarı Gövher Ağa Camii, Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ bölgesinde, Şuşa şehrinde yer alan ve 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Türk-İslam mimarisinin Azerbaycan'daki seçkin örneklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Cami, Karabağ Hanı İbrahim Halil Han’ın kızı Gövher Ağa’nın girişimiyle 1883–1885 yılları arasında inşa edilmiş olu, mimarı tanınmış Azerbaycanlı usta Kerbelayi Sefi Han’dır. Yapı, Şuşa’daki iki minareli camilerin ilk örneği olarak, dönemin yerel mimarî üslubunu ve geleneksel İslam mimarisini bir araya getirir. 

^{Yukarı Gövher Ağa Camii Genel Görünüş (}Heydər Əliyev Fondu⁾

Yukarı Gövher Ağa Camii, 19. yüzyılın son çeyreğinde, Azerbaycan'ın Şuşa şehrinde Karabağ Hanı İbrahim Halil Han’ın kızı Gövher Ağa’nın talimatıyla inşa edilmiştir. Caminin yapımı 1883 yılında başlamış, 1885 yılında tamamlanmıştır. İnşaatı, dönemin en tanınmış Azerbaycanlı mimarlarından biri olan Kerbelayi Sefi Han tarafından gerçekleştirilmiştir. Gövher Ağa, bu camiyi yaptırmadan önce babası tarafından inşa ettirilen Aşağı Gövher Ağa Camii'nin de banisidir; ancak Yukarı Gövher Ağa Camii, planlama ve süsleme bakımından daha gelişkin ve simetrik bir yapı olarak dikkat çeker. Şuşa’da yer alan on yedi mahalleden Yukarı Mahalle’nin merkezî yapısı olarak inşa edilen cami, sadece bir ibadet mekânı değil, aynı zamanda dinî eğitim verilen bir medrese yapısı ve hazire ile birlikte bir külliye niteliği taşımaktadır.

Camii'nin tasvirleri Rus ressam VV Vereşçagin'in çizimlerinde verilmiştir. Söz konusu çizimler, şu anda yapının mimari ve sanatsal özelliklerini yansıtan tek tarihi kaynaktır. Vereşçagin'in çizimlerine göre cami, ortasında kubbe bulunan iki katlı bir yapıdan oluşuyordu.

1992 yılında Ermenistan güçlerinin Şuşa'yı işgal etmesiyle birlikte, şehirdeki 17 camiden bazıları tamamen yıkılmış, bazıları tahrip edilmiş ve bazıları da farklı amaçlarla kullanılmıştır. Yaklaşık 30 yıl süren bu işgal döneminde, Yukarı Gövher Ağa Camii de ciddi zarar görmüştür. Ancak Azerbaycan ordusunun 27 Eylül 2020 - 10 Kasım 2020 tarihleri arasında 44 gün süren Vatan Savaşı sonucunda Şuşa'nın geri alınmasıyla birlikte, cami ve diğer tarihi yapıların restorasyon çalışmaları başlatılmıştır.

^{Yukarı Gövher Ağa Camii Onarım Öncesi ()}

Restorasyon süreci, yapıdaki özgün mimari dokunun korunmasını esas alarak yürütülmüştür. Restorasyon sırasında caminin ana harim kısmı, kubbe örtüsü, mihrap, minber ve ahşap elemanlar aslına uygun şekilde yenilenmiş; iç duvarlardaki sıvalar, özgün bezemeler göz önünde bulundurularak dikkatle işlenmiştir. Caminin minareleri de aynı teknikle onarılarak geometrik desenli tuğla süslemeleri canlandırılmıştır. Restorasyon çalışmaları sırasında medrese binası da yeniden inşa edilerek camiyle birlikte işlevsel bir bütün oluşturmuştur. Ayrıca modern müze ekipmanlarıyla donatılmış bir kültürel alan olarak işlevselleştirilen külliye, hem dinî ibadetin hem de kültürel belleğin mekânı hâline getirilmiştir.

Restorasyonda Avusturya, İtalya, Letonya ve Türkiye'den uzman ekipler yer almış; çalışmalar bilimsel tekniklerle belgelenmiş ve mimari açıdan uluslararası standartlara uygun biçimde yürütülmüştür. Günümüzde Yukarı Gövher Ağa Camii, hem Azerbaycan mimarisinin önemli bir mirası hem de Karabağ’ın kültürel dirilişinin sembolü olarak yeniden Şuşa’nın siluetinde yerini almıştır.

^{Restorasyon Sonrası Mescid ve Cami (}President.az⁾

Yukarı Gövher Ağa Camii, Karabağ’ın geleneksel mimarisini ve İslam sanatının biçimsel öğelerini birleştiren anıtsal bir yapıdır. Camii, kuzey-güney doğrultusunda uzanan dikdörtgen planlı bir harimden, üç bölmeli son cemaat yerinden ve bu bölümün iki köşesine yerleştirilmiş simetrik çift minareden oluşur. Ana yapı, bodrum kat üzerine oturur; bu özellik, Şuşa’daki bazı camilerde rastlanan yapısal bir çözümdür. Caminin harim bölümü, ortada kubbe ile örtülmüş iki ana mekân birimi ve bu birimleri çevreleyen on adet haç tonozla örtülmüş bölümden oluşmakta olup toplamda on iki eşit bölüme ayrılmaktadır.

^{Kat Planı (}Qarabag⁾

Yukarı Gövher Ağa Camii'nin doğu ve batı cepheleri, mimari tasarım açısından dikkat çekici bir düzenlemeye sahiptir. Her iki cephe de iki katlı olarak inşa edilmiş olup, beşer aksa bölünmüştür. Bu akslar, cephelerin ritmik bir şekilde bölünmesini sağlayarak yapıya estetik bir denge kazandırmaktadır.​ Dört aksın her birinde, hem zemin katta hem de birinci katta olmak üzere birer pencere bulunmaktadır.

Kuzeydeki aks ise farklı bir düzenlemeye sahiptir; alt katta bir giriş kapısı, üst katta ise bir pencere yer almaktadır. Alt kattaki bu giriş, kadınlar mahfiline ve minareye ulaşımı sağlayan bir kapı olarak işlev görmektedir.​ Cephelerdeki açıklıkların tamamı basık kemerli olarak tasarlanmıştır. Bu kemerler, kesme taşların dışa doğru taşırılmasıyla oluşturulan sövelerle çevrelenmiştir. Bu detaylar, yapının mimari estetiğini zenginleştirerek, dönemin taş işçiliği ve mimari anlayışını yansıtmaktadır.

Caminin genel boyutları planında yaklaşık 26,5x21,5 m'dir. Yeni caminin kompozisyonel-planlama çözümü ve mimari-sanatsal görünümü, önceki camiden keskin bir şekilde farklıdır. Özellikle, giriş portalı nişi, kuzey ana cephesinin neredeyse tamamını süsleyen geniş bir eyvanla değiştirilmiştir. Eyvanın plan boyutları yaklaşık 5,0x14,5 m'dir. Bu iki katlı yapının ana cephesinin neredeyse tüm yüksekliğine yükselen üç eşit kemerden oluşmaktadır. Eyvanın kemerlerinin üzerinde uzun bir şerit halinde Kuran yazısı uzanmaktadır.

İç mekânda mihrap, güney duvarında eksene yerleştirilmiştir ve sadeliğiyle dikkat çeker. Minber ise ahşaptan yapılmış ve geleneksel oymacılıkla bezenmiştir. Harimi taşıyan sütunlar, taş işçiliği ile inşa edilmiş ve düz başlıklıdır. Doğu ve batı cepheleri iki katlı olarak planlanmıştır; bu cephelerde yer alan kemerli pencereler, içeriye doğal ışığın düzenli şekilde dağılmasını sağlar. Pencerelerin kemer formları sivri ve at nalı biçimli olarak değişiklik gösterir. Caminin zemin döşemesi, orijinalde taş levhalarla kaplıdır; restorasyon sürecinde bu kaplama geleneksel malzemelerle yenilenmiştir.

^{Onarım Öncesi İç Mekan (}David Stanley, flickr⁾

^{Onarım Sonrası İç Mekan (}AA⁾

Yapının en dikkat çekici unsurlarından biri, giriş cephesinin iki yanında yükselen silindirik minarelerdir. Kırmızı, mavi ve beyaz renkli sırlı tuğlalarla oluşturulmuş geometrik desenler, bu minareleri sadece yapısal değil aynı zamanda süsleyici birer unsur hâline getirir. Bu bezemeler, Şuşa’da 19. yüzyılda gelişen tuğla süsleme geleneğinin tipik örneğidir ve Büyük Selçuklu mimari geleneğine görsel göndermeler içerir.

Caminin minareleri süsleme bakımından simetrik olarak planlanmıştır. Silindirik gövdeler üzerinde üç ayrı bilezik ile ayrılmıştır. En alt bilezik profilli kesme taşlardan oluşturulurken, üstteki iki bilezik çıkıntılı tuğlalarla örülerek belirginleştirilmiştir. Bu bilezikler arasında kalan yüzeylerde, yatay olarak düzenlenmiş yedi kuşaktan oluşan geometrik motifler yer alır. Tuğlaların iki renkli (kırmızı ve mavi) dizilimiyle oluşturulan bu desenler, minarelerin dış yüzeyinde düzenli bir ritim oluşturur. Minarelerin üzerinde ayrıca tuğla işçiliğiyle uygulanmış Kur’an’dan alınan kitabeler bulunur. Bu bezemelerin tasarımının Şuşalı sanatkâr Mir Möhsün Nevvab tarafından yapıldığı bilinmektedir.

^{Minare Süslemelerinin Temsili Gösterimi (Yapay zeka desteği ile üretilmiştir.)}

Minarelerin iç kısmında ise, dar ve dik bir spiral merdiven yer alır. Yaklaşık 85 basamaktan oluşan bu merdiven, ince sütunlarla desteklenmiş dar bir çekirdek içerisinde yükselerek müezzin mahfiline ulaşır. Merdivenin üstü, yapıya özgü sivri kemerli bir tente ile örtülüdür.

Kuzey cephesinin doğu ve batı kenarlarında, minarelerin altına denk gelen beden duvarları üzerinde, alçak kabartma ve kazıma teknikleriyle işlenmiş üçer adet taş süsleme yer almaktadır. Bu bezemelerde sekiz kollu yıldızlar ve daire motifleri öne çıkar. Geometrik süslemeler yalnızca estetik işlev taşımamakta, aynı zamanda dönemin taş işçiliği tekniklerinin uygulanma biçimini de yansıtmaktadır.