Susam

Susam (Sesamum indicum L.), dünya çapında yaygın olarak yetiştirilen, yüksek yağ ve protein içeriği ile bilinen önemli bir yağ bitkisidir. İnsan beslenmesinde yaygın kullanımının yanı sıra gıda sanayiinde de önemli bir yere sahiptir. Susamın yağı, yüksek doymamış yağ asitleri içermesi ve antioksidan bileşenleri sayesinde oldukça stabil bir yapıya sahiptir. Ancak, dünya genelinde ve özellikle Türkiye’de susam üretimi çeşitli nedenlerden dolayı gerilemektedir​.

Susamın Tarihçesi ve Botanik Özellikleri

Susam, tarımı yapılan en eski yağ bitkilerinden biridir. Arkeolojik kanıtlar ve genetik çalışmalar, susamın ilk kez M.Ö. 2250 yıllarında Hindistan’ın İndus Vadisi'nde kültüre alındığını ve daha sonra Mezopotamya ile Anadolu'ya yayıldığını göstermektedir​.

Botanik olarak, Pedaliaceae familyasına ait olan susam, tropik ve subtropik bölgelerde yetişebilen tek yıllık bir bitkidir. Bitki, 50 ila 250 cm arasında değişen boylara ulaşabilmekte ve kapsül adı verilen meyvelerinde tohumlar taşımaktadır. Çiçekleri genellikle beyaz, pembe veya mor renktedir. Susam tohumlarının rengi ise beyaz, sarı, kahverengi ve siyah gibi farklı tonlarda olabilir​.

Türkiye’de Susam Üretimi

Türkiye, susamın genetik çeşitlilik açısından önemli bir merkezidir. Ancak, ülkede susam üretimi giderek azalmaktadır. 1990-2014 yılları arasında Türkiye’de susam ekim alanları %68,9, üretim miktarı ise %54,6 oranında düşmüştür. Bu gerilemenin başlıca nedenleri şunlardır:

• Düşük verimli yerel çeşitlerin yaygın kullanımı,
• Beyaz sinek gibi zararlıların yol açtığı verim kaybı,
• Alternatif tarım ürünlerinin daha kârlı hale gelmesi,
• Susam hasadının yüksek iş gücü gerektirmesi​.

Son yıllarda Türkiye’nin susam ithalatı büyük ölçüde artmış ve 2013 yılında 180 milyon dolara ulaşmıştır. Türkiye’nin susam üretimini artırmak için yüksek verimli tescilli çeşitlerin ekimini teşvik etmesi gerektiği vurgulanmaktadır​.

Susam Yağı ve Kullanım Alanları

Susam tohumları %50-60 yağ ve %25 protein içerir. Bu özellikleri sayesinde hem gıda sanayiinde hem de diğer sektörlerde kullanılmaktadır​.

Kullanım alanları:

• Gıda sektörü: Simit, çörek, kek gibi hamur işlerinde yaygın olarak kullanılır.
• Tahin ve helva üretimi: Susam ezilerek tahin yapılır, ardından helva üretiminde değerlendirilir.
• Yağ üretimi: Susam yağı, yemeklik yağ olarak tüketildiği gibi margarin üretiminde de kullanılır.
• Kozmetik ve ilaç sanayi: Cilt bakım ürünleri ve merhemler için önemli bir bileşendir​.

Susam yağı, oleik asit ve linoleik asit açısından zengindir. Ayrıca, içeriğindeki sesamol ve sesamin bileşikleri sayesinde oksidasyona karşı dayanıklıdır. Bu da susam yağını diğer bitkisel yağlara kıyasla daha uzun raf ömrüne sahip hale getirir​.

Türkiye’de Susam Verimliliği ve Çeşit Geliştirme Çalışmaları

Türkiye’de susam tarımının verimliliğini artırmak amacıyla farklı çeşit geliştirme çalışmaları yürütülmektedir. Menemen bölgesinde yapılan araştırmalara göre, en yüksek verimli susam çeşitleri şunlardır:

• Sarı susam çeşitleri: 2007 yılında TUR-S-90 (247 kg/da), 2008 yılında Muganlı 57 (282 kg/da).
• Beyaz susam çeşitleri: 2007 yılında TUR-S-212 (258 kg/da), 2008 yılında TUR-S-211 (279 kg/da)​.

Susam çeşitlerinin verimi, ekim alanı koşulları, çiçeklenme süresi ve fizyolojik olgunlaşma sürelerine göre değişiklik göstermektedir. Bu nedenle, yüksek performans gösteren tescilli susam çeşitlerinin yaygınlaştırılması Türkiye’de susam üretimini artırmak için kritik bir strateji olarak görülmektedir​.