TANAP (Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi)

Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi (TANAP), Azerbaycan gazını Türkiye üzerinden Avrupa’ya ulaştıran Güney Gaz Koridoru’nun ana halkasıdır. Proje, 2011–2012 dönemindeki anlaşmalarla kurumsal çerçevesini kazanmış, 2015’te inşa safhasına geçmiş, 2018’de Türkiye’ye ilk gazı ulaştırmış ve TAP’ın tamamlanmasıyla 2020 sonunda Avrupa teslimini mümkün kılmıştır. Teknik bakımdan Türkiye-Gürcistan sınırındaki Türkgözü giriş noktası ile İpsala’daki TAP bağlantısı arasında uzanan sistem; iki ulusal çıkış noktası, kompresör ve ölçüm altyapısı, başlangıçta yıllık 16 milyar metreküp taşıma kapasitesi ve genişleme potansiyeliyle tanımlanmaktadır. ^【1】TANAP’ın temel işlevi sabittir: Hazar gazını Türkiye ve Avrupa pazarlarına bağlayan stratejik iletim omurgasını oluşturmakıtr.

Trans Anadolu Doğal Gaz Boru Hattı Projesi, Azerbaycan’ın Şah Deniz Faz II sahasında üretilen doğal gazı Gürcistan üzerinden Türkiye’ye, Türkiye üzerinden de Avrupa’ya taşıyan; Güney Kafkasya Boru Hattı ile Trans Adriyatik Boru Hattı’nı birbirine bağlayan ve Güney Gaz Koridoru’nun merkez segmentini oluşturan doğal gaz iletim projesidir. Projenin temel amacı, Azerbaycan gazının önce Türkiye’ye, ardından Avrupa pazarlarına ulaştırılmasıdır. Bu çerçevede TANAP, bir yandan Türkiye iç piyasasına gaz girişini sağlayan, diğer yandan Avrupa’ya uzanan ihracat hattının taşıyıcı gövdesi olan bir sistem niteliği taşımaktadır. Güney Gaz Koridoru bütününde SCP, TANAP ve TAP birlikte yaklaşık 3.500 kilometrelik bir enerji zinciri meydana getirmektedir. ^【2】

TANAP’ın ortaya çıkışı, Türkiye ile Azerbaycan arasında 2000’li yıllarda derinleşen boru hattı iş birliğine dayanmaktadır. Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hattı ile Bakü-Tiflis-Erzurum Doğal Gaz Boru Hattı, Hazar hidrokarbonlarının Türkiye üzerinden taşınmasına ilişkin ilk büyük çerçeveyi kurmuş; Şah Deniz Faz II üretiminin devreye girmesiyle bunun doğal gaz tarafındaki yeni halkası TANAP olmuştur. Bu dönemde Azerbaycan gazının Avrupa’ya taşınması için Nabucco, ITGI, SEEP ve TAP gibi alternatifler tartışılmış; ancak TANAP, hem tedarik kaynağının belirginliği hem de Türkiye-Azerbaycan siyasi iradesinin doğrudan desteği nedeniyle ön plana çıkmıştır. Erken dönem değerlendirmelerde TANAP, Nabucco’nun yerine geçen daha uygulanabilir ve daha somutlaşmış bir çözüm olarak ele alınmıştır.

^{TANAP Projesi Zaman Haritası (}TANAP⁾

Kuruluş sürecinin kronolojisi 25 Ekim 2011’de İzmir’de imzalanan hükümetlerarası çerçeveyle başlamıştır. 17 Kasım 2011’de proje adı kamuoyuna açıklanmış, 26 Aralık 2011’de mutabakat zaptı imzalanmış, 27 Haziran 2012’de ise hükümetlerarası nihai anlaşma ile Ev Sahibi Hükümet Anlaşması yürürlüğe girecek kurumsal zemine kavuşturulmuştur. ^【3】Ardından 28 Haziran 2013’te Şah Deniz konsorsiyumu Avrupa güzergâhı için TAP seçeneğini öne çıkarmış; 17 Aralık 2013’te Şah Deniz Faz II ve Güney Kafkasya Boru Hattı Genişletme Projesi bakımından nihai yatırım kararı alınmıştır. 13 Mart 2015’te ortaklık anlaşması imzalanmış, 17 Mart 2015’te de temel atma töreni yapılmıştır.

^{TANAP Güzergahı (}TANAP⁾

TANAP, Türkiye-Gürcistan sınırındaki Ardahan ili Posof ilçesi Türkgözü giriş noktasından başlayıp Edirne ili İpsala ilçesinde TAP bağlantısına ulaşan bir ana hat olarak tasarlanmıştır. Türkiye içindeki çıkış noktaları Eskişehir ve Trakya’dır. Güzergâh boyunca Ardahan, Kars, Erzurum, Erzincan, Bayburt, Gümüşhane, Giresun, Sivas, Yozgat, Kırşehir, Kırıkkale, Ankara, Eskişehir, Bilecik, Kütahya, Bursa, Balıkesir, Çanakkale, Tekirdağ ve Edirne illerinden geçtiği belirtilmektedir.

TANAP’ın kurumsal mimarisi, proje ilerledikçe değişen ancak Türkiye ile Azerbaycan eksenini koruyan bir ortaklık yapısına sahiptir. İlk mutabakat safhasında SOCAR, BOTAŞ ve TPAO kurucu ortaklar olarak öne çıkmıştır. Erken dönem çalışmalarda konsorsiyumun SOCAR için %80, Türkiye tarafındaki BOTAŞ ve TPAO için toplam %20 esasına göre tasarlandığı görülmektedir. Daha sonra 2013 sonu ve 2015 safhasında ortaklık yapısı yeniden şekillenmiş; yaygın olarak kullanılan dizilim SOCAR %58, BOTAŞ %30 ve BP %12 biçimini almıştır. ^【4】

Kurumsal aktörler yalnızca boru hattı şirketiyle sınırlı değildir. Üretim tarafında Şah Deniz sahasında BP, Statoil, SOCAR, Lukoil, NIOC ve Türkiye Petrolleri yer almakta; taşıma zincirinde ise Güney Kafkasya Boru Hattı, TANAP ve TAP ardışık bir yapı oluşturmaktadır. Türkiye Petrolleri’nin Şah Deniz ve Güney Kafkasya hattındaki yaklaşık %19 payı ile BOTAŞ’ın TANAP’taki %30 payı, Türkiye’yi yalnızca transit ülke değil, zincirin farklı halkalarında pay sahibi aktör haline getirmektedir. Yatırım tutarı bakımından ise erken dönem tahminleri yaklaşık 7 milyar ABD doları düzeyinde iken, bazı kaynaklarda 10 milyar ABD doları ve 10–12 milyar ABD doları bandı öne çıkmaktadır. Dünya Bankası finansmanına ilişkin metinlerde 800 milyon dolarlık kredinin 400 milyon dolarının BOTAŞ’a, 400 milyon dolarının ise SGC’ye tahsis edildiği belirtilmektedir.^【5】

TANAP’ın stratejik anlamı, Türkiye ve Avrupa için kaynak ve güzergâh çeşitlendirmesi sağlamasında yoğunlaşmaktadır. Türkiye bakımından bu önem, enerji bağımlılığının yapısal görünümünde açık biçimde görülmektedir. 2015 verileri çerçevesinde Türkiye tükettiği doğal gazın yaklaşık yüzde 99’unu ithal etmekte, 51 milyar metreküplük ithalatın yüzde 58’i Rusya’dan, yüzde 15’i İran’dan ve yüzde 12’si Azerbaycan’dan karşılanmaktadır. ^【6】

TANAP için öngörülen genişleme şeması, başlangıç kapasitesi olan yıllık 16 milyar metreküpten 2023’te 23 milyar metreküpe, 2026’da 31 milyar metreküpe yükselme esasına dayanmaktadır. 2023 tarihli kurumsal metin bu çerçeveyi daha ileri taşıyarak 2027’ye kadar 32 milyar metreküplük kapasiteye öıkması beklenmektedir.^{【7】 【8】}