Tank

Tank, muharebe sahasında hareket kabiliyeti, ateş gücü ve zırh korumasının birleşiminden oluşan zırhlı bir savaş platformudur.^【1】Savaş arabalarının tarihsel kökenleri milattan önce 2000'li yıllara kadar uzanmaktadır.^【2】Modern zırhlı araç fikrinin erken dönem örnekleri arasında 1335 yılında Guido da Vigevano'nun muharebe arabası önerisi ve Leonardo da Vinci'nin tasarımları yer almaktadır. 1838 yılında John George ve oğlu, dönemin İngiliz Parlamentosu'na sundukları bir dilekçede, buharlı bir savaş arabası tasarımının Waterloo Muharebesi'nde bulunması hâlinde Napolyon'un süvarilerinin savaşın ve ulusların kaderini değiştirebileceğini savunmuştur.^【3】James Cowen'ın 1855'te patentini aldığı zırhlı, tekerlekli ve silahlı buharlı traktör tasarımı, tanka en yakın ilk konseptlerden biridir.^【4】

^{Mark-I Modeli (}flickr⁾

Birinci Dünya Savaşı sırasında Avrupa cephelerinde siper savaşlarının neden olduğu tıkanıklığı aşmak ve muharebeye yeniden hareket kazandırmak amacıyla zırhlı araçların geliştirilmesine hız verilmiştir. İngiltere'de E. D. Swinton, siperleri ve dikenli tel engellerini aşabilecek motorlu bir araç tasarlamıştır. Winston Churchill'in girişimleriyle Şubat 1915'te kurulan "Kara Gemileri Komitesi" bu aracın geliştirilmesini üstlenmiştir.^【5】Üretim süreci gizlilik içinde yürütülmüş ve araca su deposu izlenimi verilmesi amacıyla "tank" kod adı verilmiştir.

Mark-I modeli, 15 Eylül 1916'da Somme Muharebesi'nde muharebe sahasına sürülmüştür. Üretilen 150 tanktan taarruz için hazır olan 59 adedinden yalnızca 35'i çıkış hattına ulaşabilmiş ve mekanik sorunlar nedeniyle sadece 9'u piyadenin önünde sorunsuz bir şekilde ilerleyebilmiştir.^【6】Somme Muharebesi'nden elde edilen tecrübelerle zırh kalınlığı artırılan ve manevra kabiliyeti geliştirilen Mark II, III ve IV modelleri üretilmiştir.^【7】20 Kasım 1917'de Cambrai Muharebesi'nde 476 tank ile gerçekleştirilen hazırlık atışsız sürpriz taarruz, Alman cephesini yarmayı başarmıştır. Ancak bir gün sonra Fontaine-Notre-Dame'da tanklara karşı gösterilen direniş, aracın meskun mahallerdeki savunmasızlığını ortaya koymuştur. Amiens Muharebesi'nde de tanklar yoğun kullanılmış ancak 415 tankın büyük bir kısmı mekanik arızalar ve topçu atışlarıyla savaş dışı kalmıştır.^【8】

Fransa'da J. B. E. Estienne'in girişimiyle Schneider ve St Chamond ağır ve orta modellerinin yanı sıra daha hafif ve hareket kabiliyeti yüksek Renault FT-17 tankları geliştirilmiştir.^【9】Renault FT-17, döndürülebilir taretiyle modern tank tasarımının öncüsü olmuştur. Savaş sırasında Almanlar ise A7V modelini geliştirmiştir.

İngiliz gizli istihbarat servisi MI1c, 1916 yılının sonlarından itibaren Alman fabrikalarındaki tank geliştirme ve üretim faaliyetlerini ajan ağları aracılığıyla takip etmeye çalışmıştır.^【10】İdeal tankın özellikleri; 15 ton ağırlık, saatte en az 12 mil hız, 9 fitlik hendekleri geçebilme ve 360 derecelik tam açılı ateş kabiliyeti olarak belirlenmiştir.^【11】ABD ve İngiltere, savaşın sonlarına doğru Liberty (Mark VIII) tankını ortaklaşa üretmek üzere bir anlaşma yapmış ancak Fransa'da kurulan fabrikanın lojistik, iş gücü sorunları ve ABD'den beklenen uçak motorlarının gecikmesi nedeniyle bu proje tam anlamıyla hayata geçirilememiştir.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında tank, piyade destek silahı olmaktan çıkarak hareketli harbin (yıldırım harbi) ana unsuru hâline gelmiştir. İngiltere'de J. F. C. Fuller ve B. H. Liddell Hart, tankların kütlesel kullanımıyla cephelerin hızla yarılabileceği teorilerini geliştirirken, Almanya'da Heinz Guderian ve Sovyetler Birliği'nde Mihail Tuhaçevski benzer doktrinleri benimsemiştir.^【12】

Amerika Birleşik Devletleri ordusunda piyade ve süvari sınıfları arasında tankın taktiksel kullanımına dair farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Piyade sınıfı, tankı bir destek silahı olarak görmeye devam etmiş ve hafif tankların piyade ile birlikte ilerlediği, orta sınıf tankların ise engelleri aşmak için önden gittiği bir doktrini uzun süre savunmuştur. Bütçe kısıtlamaları ve teknik anlaşmazlıklar nedeniyle M1921, M1922, T1-E1 ve T-2 gibi birçok prototip geliştirilmiş ancak yeterli seri üretime geçilememiştir. J. Walter Christie'nin tasarladığı tekerlek-palet sistemine sahip dönüştürülebilir şasiler (M1928, T-3), kara yolunda saatte 40 mil hıza ulaşarak dönemi için önemli bir stratejik hareket kabiliyeti sağlamıştır.^【13】Ancak ilerleyen yıllarda tasarımın dayanıklılık ve maliyet sorunları nedeniyle yalnızca paletli tasarımlara (T-4 ve T-5) yönelinmiştir.

Sovyetler Birliği, İngiliz Vickers 6-ton tasarımını kopyalayarak zırhlı birliklerinin temelini atmıştır. 1930'larda Christie süspansiyon sistemini kullanarak BT-5 tankını üretmiş ve kara yolunda saatte 65 km hıza ulaşarak hareket kabiliyetinde devrim yaratmıştır.^【14】Sovyet tank gelişimi, 1946'da T-54 ile başlayıp T-55 (1957), T-62 (1961), T-64 (1962), T-72 (1967), T-80 (1976) ve T-90 (1993) modelleriyle yıllar içinde birbirini takip eden ve kademeli geliştirilen bir evrim göstermiştir.^【15】İngiliz ve Amerikan tank gelişimi ile kıyaslandığında Sovyetlerin bir modeli tamamen değiştirmek yerine, mevcut platformlar üzerinde yıllar süren artımlı teknolojik eklemeler yaptığı bilinmektedir.

İkinci Dünya Savaşı'nda tank tasarımlarında ateş gücü ve zırh kalınlıkları en üst seviyelere ulaşmıştır. Savaşın en başarılı operasyonel tasarımlarından biri olan Sovyet T-34 tankı, hız, eğimli zırh mimarisi ve 76 mm'lik (daha sonra 85 mm) topu ile muharebe sahasında üstünlük sağlamıştır. Almanlar, T-34'e karşı 88 mm topa sahip ağır Tiger ve Panther tanklarını geliştirmiştir.^【16】Amerika Birleşik Devletleri ise savaş boyunca büyük sayılarda üretilecek olan 75 mm topa sahip M-4 Sherman tankını kullanmıştır. Tiger ve Panther gibi karmaşık ve üstün Alman tasarımlarına karşın, T-34 ve M-4 Sherman'ın kitlesel üretimi stratejik bir avantaj yaratmıştır.

^{Kızıl Ordu Tank Sütunu (}worldhistory⁾

Savaşın ilerleyen dönemlerinde tanksavar (antitank) silahlarının teknolojik gelişimi, tankın savaş alanındaki mutlak üstünlüğünü sınırlandırmıştır. Erken dönem tanksavar savunmasının temelleri, İspanya İç Savaşı'nda atılmış; el yapımı patlayıcılar ve engellerle tanklara karşı direniş gösterilmiştir.^【17】İkinci Dünya Savaşı'nda Sovyetler Birliği, Kiev ve Moskova muharebelerinde Alman tanklarına karşı 45 mm ve 76.2 mm tanksavar toplarını etkili bir şekilde kullanmıştır.

Kuzey Afrika cephesinde İngiliz ordusunun Alman 88 mm topları karşısında yaşadığı ağır kayıplar, kundağı motorlu tanksavar silahlarının ve piyade tarafından kullanılabilen PIAT (yaklaşık dört inç zırhı delebilen silah) gibi sistemlerin geliştirilmesine yol açmıştır. Amerikan ordusunda ise savaşın ilerleyen yıllarında tankı bağımsız bir yarma silahı olarak görmekten vazgeçilmiş, tank imha edici (tank destroyer) taburlar kurularak 37 mm ve 57 mm gibi silahlara ağırlık verilmiştir.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında üretilen tanklar, teknolojik donanımlarına göre dört nesil hâlinde sınıflandırılmaktadır.^【18】

Birinci Nesil (1945-1960): İkinci Dünya Savaşı sonrası dönemi kapsar ve Centurion, M-47, M-48, T-54 ile T-55 tankları bu kategoride yer alır.

İkinci Nesil (1961-1975): Gelişmiş gece görüşü ve KBRN (Kimyasal, Biyolojik, Radyolojik, Nükleer) koruma sistemleriyle donatılmış Chieftain, M-60, Leopard-1, T-62 ve Merkava-1 modellerini kapsar.

Üçüncü Nesil (1976-2010): Daha güçlü kompozit zırh, stabilizasyon sistemleri ve 2.000 metre mesafeden isabetli hedef imha yeteneğine sahip Challenger-1, M-1 Abrams, T-80, T-90 ve Leopard-2'den oluşur.

Dördüncü Nesil (2015-Günümüz): Yeni nesil sensörler ve aktif koruma sistemleriyle donatılmış, Rus T-14 Armata gibi son teknoloji ürünü platformları içerir.

Türk askerî tarihinde tanklarla ilk karşılaşma Birinci Dünya Savaşı sırasında, İkinci Gazze Muharebesi'nde İngiliz tanklarına karşı gerçekleşmiştir. Kurtuluş Savaşı döneminde ise güney cephesinde Fransız kuvvetlerinin tankları kullanılmıştır. Cumhuriyetin ilk yıllarında, 1927'de Fransa'dan bir adet Renault FT-17 tankı satın alınarak Piyade Atış Okulu'na verilmiştir.

^{ALTAY Tankı} (AA)

1932 yılında Sovyetler Birliği tarafından Cumhuriyetin 10. yılı armağanı olarak 4 adet T-26A, 6 adet T-27 tanketi ve 1 adet T-35 yüzücü tankı Türkiye'ye hibe edilmiştir. Türk Zırhlı Birliklerinin esasını teşkil eden ilk Tank Taburu, 1934 yılında bu T-26 tankları ile Lüleburgaz'da kurulmuştur. 1937 yılında ise ilk Zırhlı Tugay yine Lüleburgaz'da oluşturulmuştur. İkinci Dünya Savaşı esnasında dışa bağımlılığı azaltmak amacıyla 1943 yılında şasesi Kırıkkale'deki fabrikalarda imal edilen ve Ford motoru kullanılan ilk yerli Türk tankının denemeleri yapılmış, ancak tatmin edici sonuçlar alınamamıştır.^【19】Savaş döneminde Müttefiklerden ve Almanya'dan Sherman, Valentine, T-3 ve T-4 serisi tanklar tedarik edilmiştir. Günümüzde Türk Kara Kuvvetleri envanterinde M-48, M-60 ve Leopard serisi tanklar bulunmakta olup, yüksek hareket kabiliyetine ve teknolojik donanıma sahip yerli ALTAY tankının çalışmaları devam etmektedir.

^{M-48 Tankı (}flickr⁾

Modern çatışmalardan biri olan Rusya-Ukrayna Savaşı, gelişmiş tanksavar sistemlerinin ve SİHA teknolojilerinin, tankların beka kabiliyetini ciddi şekilde tehdit ettiğini göstermiştir. Doğru etüt edilmeyen ilerleme rotaları, lojistik hatalar, çamurlu arazi koşulları ve dağıtık Javelin gibi portatif tanksavar füzeleri, tankların muharebe alanındaki zafiyetlerini ortaya çıkarmıştır.^【20】Bu durum, tankların hava savunma, istihkam ve piyade unsurlarıyla birlikte koordineli bir şekilde (karma birlik) kullanılmasının zorunluluğunu kanıtlamıştır. Gelecekte tankların yerini tamamen insansız kara araçlarının (İKA) alması beklenmese de yapay zekâ destekli otonom karar mekanizmalarının ve aktif koruma donanımlarının tank tasarımlarına kalıcı olarak entegre edileceği öngörülmektedir.

^{C.R.W. Nevinson'ın Tank Eseri, Savaşın Issız Manzarası, 1917 Londra (}picryl⁾

Tank, yalnızca askerî coğrafyayı değil, ulus-devlet ideolojilerini, toplumsal hafızayı ve sanatı da derinden etkilemiştir. İngiltere'de kiliselerdeki vitraylara tank figürlerinin İncil alıntılarıyla birlikte işlenmesi, tankın milliyetçi ve dinî propagandanın meşrulaştırıcı bir parçası olarak benimsendiğini göstermektedir.

Birinci Dünya Savaşı döneminde CRW Nevinson gibi sanatçılar, Kübizm akımı üzerinden tankın mekanik ve geleneksel formları parçalayıcı doğasını eserlerine yansıtmışlardır. Ressam Solomon J. Solomon ise yeteneklerini askerî kamuflaj alanına yönlendirerek tankların savaş alanında gizlenmesi üzerine çalışmıştır.

Sivil direniş ve protesto hareketlerinde tank figürü ideolojik bir sembol olarak kullanılmış ve altüst edilmiştir. 1989 yılında Çin'in Tiananmen Meydanı'nda ilerleyen bir tank konvoyunun önüne tek başına dikilen öğrenci, devlet gücüne karşı sivil direnişin küresel bir ikonu hâline gelmiştir.

1991 yılının Nisan ayında Prag'da bulunan bir Sovyet tank anıtı, sanat öğrencileri tarafından pembeye boyanarak siyasileştirilmiş ve farklı kuşakların askerî semboller üzerindeki algı çatışmalarını gözler önüne sermiştir.

Francesc Torres'in "Tough Limo" adlı eseri, limuzin ve tank imgelerini birleştirerek sınıf ayrıcalıkları ile bu ayrıcalıkları koruyan askerî gücün arasındaki ilişkiyi eleştirmiştir.

Benzer şekilde, New York'taki yoksulluk ve evsizlik karşıtı operasyonları eleştirmek amacıyla Krzysztof Wodiczko tarafından tasarlanan "Poliscar" adlı mobil sanat projesi, tankın tahripkâr doğasına karşı barışçıl ve sivil bir direniş aracı olarak kurgulanmıştır.