Tavus Kuşu Saati

Tavus Kuşu Saati, (Rusça: Часы «Павлин») İngiliz kuyumcu ve mekanikçi James Cox'un yaldızlı bronz ve gümüşten yaptığı, saat mekanizması da içeren büyük boyutlu bir mekanik otomattır. Prens Grigori Potemkin tarafından İmparatoriçe II. Katerina'ya sunulmak üzere sipariş edilmiş, parçalar hâlinde Rusya'ya getirilmiş ve Rus mekanikçi Ivan Kulibin tarafından birleştirilip çalışır duruma getirilmiştir. Geleneksel olarak "saat" biçiminde anılsa da, bir zaman ölçme aygıtından çok, seyir amaçlı bir mekanik gösteri düzeneğidir. Günümüzde St. Petersburg'daki Ermitaj Müzesi'nde bulunmaktadır. Değişmeden ve çalışır durumda bugüne ulaşabilmiş tek büyük 18. yüzyıl otomatı olma özelliğini taşır.^【1】

^{Tavus Kuşu Saati (Fotoğraf: Nazlı Kemerkaya Küçük)}

Otomat, kaideye oturtulmuş yaldızlı bir meşe ağacı ve çevresine yerleştirilmiş figürlerden oluşan tek bir bütündür. Ağacın üzerinde açılıp kapanan kuyruğuyla bir tavus kuşu, ayrı bir kafes içinde bir baykuş, dallar arasında bir horoz ve saat kadranını barındıran bir mantar bulunur. Kompozisyon; bal kabakları, palamutlar, yapraklar ve dallarla, ayrıca bir sincap, salyangozlar, kertenkeleler ve bir yılan figürüyle tamamlanır.^【2】

Ağaç ve figürler karşısında görece sade kalan mantar-saat, ikincil bir öğe olarak bal kabakları, palamutlar, mantarlar ve yapraklar arasında yer alır. Zaman, mantarın başlığındaki bir yarıkta, sabit bir gösterge çevresinde dönen saat ve dakika diskleri aracılığıyla gösterilir; kadran hem Roma hem Arap rakamlarını taşır.^【3】

Düzenek kurulduğunda, izleyicinin gördüğü hareket dizisi belirli bir sırayla gerçekleşir. Önce kafes, baykuşun çevresinde on iki kez döner; bu sırada çanlar çınlar, baykuş başını çevirir, gözlerini kırpar ve pençesiyle tempo tutar. Ardından tavus kuşu kuyruğunu yelpaze gibi açar ve yavaşça dönerek yaldızlı tüylerini her yönden gösterir; bir süre hareketsiz durduktan sonra kuyruğunu toplayıp ilk konumuna döner. Son olarak horoz başını birkaç kez sallayıp öter.^【4】 Ermitaj'da otomat, genellikle çarşamba akşamları müzenin saat ustası tarafından haftada bir kez kurulmaktadır.^【5】

Tek bir kompozisyon gibi görünen düzenek, aslında birbirinden bağımsız çalışabilen dört ayrı mekanizmanın birleşiminden oluşur: baykuş, tavus kuşu, horoz ve mantar-saat. Cox, her biri tek başına işleyebilen otonom otomatları bir araya getirmiş; bunları, figürleri belirli bir sırayla harekete geçiren bir kaldıraç dizgesiyle birbirine bağlamıştır.

Mantardaki saat, sekiz günlük çalışan, verge (dişli-çark) maşalı, çeyrek ve tam saat başlarında çalan bir mekanizmadır ve düzeneğin dördüncü bağımsız birimini oluşturur. Her saatin sonunda saat mekanizması önce baykuş mekanizmasını tetikler; baykuşun kafesi dönmeye başlar, çanlar çalar, baykuş başını çevirir, gözlerini kırpar ve sağ pençesiyle tempo tutar; kafes on iki kez döndükten sonra baykuş mekanizması durur.

Saat mekanizması her saat başı figürleri harekete geçirse de otomatın kurma süresi yalnızca sekiz-on saat kadardır; yani figürlerin hareketi yirmi dört saatlik bir döngü için tasarlanmamıştır. Bu nedenle düzenek, zamanı işaretleyen bir saat mekanizmasının parçası olarak değil, kurmalı bir eğlence otomatı olarak değerlendirilir.

Otomatın yapımcısı, 18. yüzyılın ikinci yarısında yaşamış İngiliz usta James Cox'tur. Cox, 1745'te serbest Londra ustası unvanını almış; 1752'den itibaren çok sayıda kalfa, mekanikçi ve saat ustası çalıştırdığı bir atölye işletmiştir. Aslında bir kuyumculuk ticarethanesi olan bu iş yerinde altın, gümüş, kehribar, inci, bağa ve değerli taşlarla çeşitli işler üretilmiş; 1765'te şehir yönetiminin izniyle 32 yabancı usta istihdam edilmiştir. Cox, ürünlerini İngiliz ve Avrupa pazarlarında satmış, ayrıca Uzak Doğu'ya, özellikle Hindistan ve Çin'e ihraç etmiştir.^【6】

Teknik eğitimi bulunmayan Cox, kariyerine bir oyuncakçı olarak başlamış, 1760'larda pazarları belirleyip üretilecek malları tanımlayan ve üretim ile ihracat için gereken finansmanı sağlayan bir girişimci ve tüccara dönüşmüştür; adını çoğu kez sattığı saatlerin kadranlarına, doğrudan ilgilendiği büyük parçalarda ise "yapımcı" sıfatıyla koymuştur.

Cox, 1774'te Dublin'de de benzer bir satış sergisi düzenlemiştir. Hem Londra hem Dublin sergilerinde doğal boyutta birer çift tavus kuşu figürü yer almıştır; ancak Londra'daki tavus kuşu bir kanepeyi süslüyor ve herhangi bir hareket yapmıyorken, Dublin'dekiler bir meşe gövdesi üzerinde duran, tek başına çalışan otomatlardı. Dublin kataloğunda altı ve sekiz numaralarıyla yer alan tavus kuşlarından birinin sonradan Ermitaj otomatında kullanılmış olabileceği ileri sürülmüştür.^【7】

Cox, 1778'de iflasını ilan etmiştir. İflasın ardından tavus kuşlarından biri Çin'e ihraç edilmiş ve sonradan izi kaybolmuştur; diğeri ise 1781'de, onu yapmış olan Alman usta Friedrich Jury tarafından St. Petersburg'a götürülmüştür. Uzmanlar, otomatın diğer İngiliz yapımı çok figürlü Cox düzeneklerinden farklı bir kompozisyona sahip olduğunu belirtir; bu farkın, otomatın müşterisi tarafından verilen bir programa göre yapıldığına işaret ettiği değerlendirilir. Bu müşteri, Cox'a hangi kuş, hayvan ve bitkilerin hangi sırayla yer alacağına dair kesin talimatlar veren Prens Grigori Potemkin'dir.^【8】

Otomatın Rusya'ya gelişine ilişkin belgeler, ağırlıklı olarak 1790'ların başına aittir. Ermitaj küratörü Yuna Zek, 1792'de düzenlenen Tavrida Sarayı envanterinde yer alan şu kaydı saptamıştır: "mekanik hareket yeteneğine sahip kuşlarla kaplı, bronzdan yapılmış meşe ağacı, bedeli 11.000 ruble." Zek bu kaydı, 1781 sonunda İmparatoriçe'nin yıllık bütçesinden "İngiltere'den getirilen bir saat için İngiliz saatçi Jury'ye" ödenen 11.000 rublelik bir ödemeyle ilişkilendirmiştir. Belgelere göre saat, "Prens Potemkin'in bir mektubu üzerine" sürpriz bir armağan olarak alınmış; ödeme 30 Eylül ve 14 Aralık'ta yapılmıştır.^【9】Otomatın yapımının maliyeti her bir tavus kuşu için yaklaşık 2.000 sterlin olarak bilinmektedir.^【10】

Otomatın parçalar hâlinde geldiği ve St. Petersburg'da yıllarca kurulmadan kaldığı, bazı parçaların ise yolculuk sırasında kaybolmuş olabileceği yönündeki görüş Profesör Vasili Makarov tarafından ileri sürülmüş; ancak bu görüş belgeyle desteklenmemiştir.^【11】

^{Ermitaj Müzesi'ndeki Tavus Kuşu Saati (Fotoğraf: Nazlı Kemerkaya Küçük)}

Potemkin, otomatı yıllarca parçalar hâlinde saklanan hâliyle birleştirip çalıştırması için, ünlü Rus otodidakt mekanikçi İvan Kulibin'den (1735–1818) yardım istemiştir. Parçaların bir bölümü sepetler ve kutular içinde doğrudan Tavrida Sarayı'nın depolarından, bir bölümü ise İmparatoriçe'nin saatçisi Robert Hynam ile saatçi Miklaşevski'den Kulibin'e ulaştırılmıştır. Potemkin'in 5 Ekim 1791'de ölümü, İmparatoriçe otomatı hareket hâlinde görmek istediğinden, çalışmayı durdurmamıştır. 30 Mart 1792'de Kulibin, İmparatoriçe'nin kâtibi Gavrila Derzhavin'den, ağaç üzerindeki tavus kuşlu saati devlet hesabına onarma emrini almıştır. Aralık 1792'de onarım planı ve keşfini sunan Kulibin, 1.200 ruble aldıktan sonra düzeneği, Katerina'nın Potemkin'in ölümünün ardından satın aldığı Tavrida Sarayı'nda birleştirmiştir. Otomat, 1794'ten Katerina'nın öldüğü 1796'ya kadar Tavrida Sarayı'nı süslemiş; 1797'de yeni İmparator I. Pavel'in emriyle, yine Kulibin'in gözetiminde Ermitaj'a taşınmıştır. Kulibin kimi zaman otomatın "ikinci yaratıcısı" olarak anılır.^【12】

Ermitaj'da otomat önce, Giacomo Quarenghi'nin İmparatoriçe'nin emriyle yaptığı Rafael Locaları binasına yerleştirilmiştir; içeriğinden ötürü "Elmas Kabine" de denen Güney Oda'da, mücevherli süs eşyaları ve nadir nesnelerin sergilendiği bir ortamda, odanın ortasında zeminde durmaktaydı. 1842'de Yeni Ermitaj'ın inşasına başlanınca Rafael Locaları söküldü ve otomat Küçük Ermitaj'ın Doğu Galerisi'ne taşındı; 1860'larda Konstantin Uhtomski ve V. Sadovnikov'un suluboyalarında görülebilen düzenek, bu dönemde çevresine cam panellerden oluşan sekizgen bronz bir kubbe yapılarak korunmaktaydı. 20. yüzyılda, Sovyet döneminde otomat, Küçük Ermitaj'ın Kuzey Pavyonu'ndaki Pavyon Salonu'na taşınmıştır; 1850–1858 arasında mimar A. I. Stackenschneider'ın tasarladığı ve mimarisi nedeniyle kimi zaman "Doğulu" ya da "Mağribî" olarak da anılan bu salon, otomatın günümüzdeki sergilendiği mekândır.

Otomata ilişkin uzun süredir savunulan bir görüş, onun evrenin mekanik bir modelini simgeleyen bir saat olduğu; kuşların ise günün belirli zamanlarını ve gök cisimlerini kişileştirdiği yönündedir. Bu yoruma göre tavus kuşu kozmosu, Güneş ve Ay'ı; baykuş geceyi, kederi ve yaşamın sonunu; horoz ise ışığın doğuşunu ve İsa'yı temsil eder.^【13】Buna karşılık, otomatın hareket sırasının bu "zamanın akışının kişileştirilmesi" ve "astral simgecilik" yorumlarıyla çeliştiği ileri sürülür: hareket, "gecenin simgesi" baykuşla başlamakta, ardından "Güneş'in simgesi" tavus kuşu kuyruğunu açıp bir an için "gecenin gümüşüne" dönerek yeniden "güneş kuyruğuna" dönmekte, son olarak horoz gün doğuşunu ötüşüyle ilan etmektedir; oysa saat tasarımında zamanın başlangıcını genellikle horoz işaretler.^【14】

Rusya'da Büyük Petro döneminden itibaren, 1705 tarihli Symbola et Emblemata kitabındaki imgeler ve mottolar yaygın biçimde dolaşımdaydı; havai fişek gösterileri, şenlikler ve maskeli balolar ile enfiye kutusu, saat ve mücevher süslemelerinde kullanılıyordu. Kulibin'in arşivinde de bu kitaptan alınmış, saat tasarımında yararlandığı amblemler bulunmaktadır.^【15】Bu kitapta otomatın öğelerine karşılık gelen imgeler yer alır: kuyruğunu açan tavus kuşu 158 ("Gururlu olduğu kadar cömert") ve 563 numaralarda; baykuş, tanrıça Athena Pallas'ın (Minerva) yoldaşı olarak yalnızca 757 numarada; horoz ise 197 ("Güneş'e ve Mars'a adanmışım"), 651 ("Bu horoz öttüğünde aşk gider") ve 778 ("Kaygı uykumu kaçırıyor") numaralarda geçer.^【16】

Öğelere bağlanan simgesel anlamlar şöyledir: meşe, Devlet'in sarsılmaz inancını ve refahını; bal kabakları bolluğu ve refahı; palamut "erkek gücünü", bal kabağı ise dişil ilkeyi temsil eder. Salyangoz alçakgönüllülük; kertenkele gerçek ışığa yönelişi; baykuş ve yılan bilgeliği; kurbağa âşıklar arasındaki uyumu; horoz savaş tanrısı Mars'ı; tavus kuşu ise Güneş'i simgeler. Altın tavus kuşu ya da sülün, Rus ve Batı Avrupa simgeciliğinde Anka'ya ya da Ateşkuşu'na dönüşür.^【17】