Tefviznâme (Şiir)

Tefviznâme, 18. yüzyılın önemli mutasavvıfı, âlimi ve şairi Erzurumlu İbrahim Hakkı tarafından kaleme alınan, kulun tüm işlerini Allah’a havale etmesi (tefviz) gerektiğini telkin eden didaktik ve tasavvufi bir manzumeder. Şairin 1757 yılında tamamladığı ansiklopedik eseri Marifetnâme’nin "Hâtime" (sonuç) bölümünde ve Divan'ının "İlahinâme" kısmında yer alan bu şiir, Türk-İslam edebiyatının en tanınmış eserlerinden biridir. "Mevlâ görelim neyler, neylerse güzel eyler" nakaratıyla hafızalara kazınan eser, hem edebi hem de tasavvufi derinliğiyle klasik Türk şiirinin şaheserleri arasında kabul edilir.

Kavramsal Çerçeve: Tefviz

Eserin başlığı olan "Tefviz", kelime anlamı olarak "işi ehline bırakma" veya "ısmarlama" manasına gelir. Tasavvufi bir terim olarak ise kulun, kendi iradesini (cüzi irade) Allah’ın külli iradesine teslim etmesi ve tedbir aldıktan sonra sonucun takdirini tamamen Yaratıcı'ya bırakması demektir. İbrahim Hakkı, bu eserde "tevekkül" kavramının bir ileri aşaması olan "tefviz" makamını işler. Şaire göre insan, geçmişe üzülmemeli, geleceğe dair kaygı duymamalı ve anın (vaktin) gereğini yaparak hükmü Allah’a bırakmalıdır.

Edebi Özellikler ve Biçim

Tefviznâme, Divan şiiri nazım şekillerinden "murabba" (dörtlükler) biçiminde yazılmıştır ve toplam 15 bentten oluşur. Aruz vezninin "Mef'ûlü mefâ'îlü mefâ'îlü fe'ûlün" kalıbıyla kaleme alınan eserde, didaktik (öğretici) ve lirik bir üslup iç içe geçmiştir. Her dörtlüğün sonunda tekrarlanan "Mevlâ görelim neyler / Neylerse güzel eyler" nakaratı, eserin ana fikrini oluşturan "mutlak teslimiyet" ve "hüsn-i zan" (iyi düşünce) vurgusunu güçlendirir. Dil, dönemin ağır Osmanlı Türkçesi yapısına kıyasla daha sadedir, ancak eserin tam anlaşılması tasavvufi terminolojiye hakimiyet gerektirir.

İçerik ve Anlam Dünyası

Şiir, karamsarlık ve ümitsizliğe karşı manevi bir reçete niteliğindedir. "Hak şerleri hayr eyler / Zannetme ki gayr eyler" dizeleriyle başlayan eser, kainatta gerçekleşen her olayın arkasında ilahi bir hikmet bulunduğunu ve sonucun mutlak surette hayır olacağını telkin eder. İbrahim Hakkı, okuyucuya olayların zahiri (görünen) yüzüne takılmayıp batıni (iç) hikmetine odaklanmayı öğütler. Bu yönüyle eser, yüzyıllardır bir "teselli ve terapi metni" olarak okunmuş, tekkelerden halk meclislerine kadar geniş bir çevrede ezberlenmiş ve bestelenerek ilahi formunda icra edilmiştir.

İlk Dörtlük

Hak şerleri hayr eyler

Zan etme ki ğayr eyler

Ârif ânı seyr eyler

Mevlâ görelim neyler

Neylerse güzel eyler…