Tek Hece ( Şiir )

Cemal Sâfî’nin “Tek Hece” adlı şiiri, aşk kavramının kişileştirilerek konuşturulduğu ve bu kavramın kendi etkilerini, gücünü ve insan yaşamındaki rolünü çeşitli örnekler üzerinden tanımladığı lirik bir metindir. Şiirde konuşan özne, kendisini doğrudan adlandırmaz; bunun yerine tarihî, dinî ve edebî göndermeler aracılığıyla kimliğini dolaylı biçimde ortaya koyar. Bu yapı içinde aşk, bireysel bir duygu olmanın ötesinde insanı değiştiren, yönlendiren ve kültürel hafızada yer etmiş anlatılarla ilişkilendirilen kapsamlı bir olgu olarak sunulur.

Şiirin Doğuş Hikâyesi

Cemal Sâfî’nin şiir dünyasında aşk teması merkezi bir konumda yer alır. Şairin şiiri, duyguların ifade aracı olarak gördüğü ve özellikle aşkın şiirsel üretimi besleyen temel unsur olduğu aktarılmaktadır. Bu çerçevede “Tek Hece” şiiri de aşkın etkisini ve kapsamını ortaya koyan metinlerden biri olarak değerlendirilir. Şiirde aşk; insanın kaderini değiştiren, toplumsal konumları etkisiz kılabilen ve tarihsel süreçler boyunca farklı anlatılarda varlığını sürdüren bir güç olarak kurgulanır.

Edebî Bağlamı ve Biçimsel Özellikleri

Şiir dokuz dörtlükten oluşur ve hece ölçüsünün 11’li kalıbıyla yazılmıştır. Bu yönüyle geleneksel Türk şiirindeki koşma nazım biçimiyle benzerlik gösterir. Dize sonlarında yarım kafiyeler bulunur; ses tekrarları ve özellikle “benim” kelimesinin sık kullanımı metnin ahenk yapısını belirginleştirir.

Metin birinci tekil kişi anlatımıyla kuruludur. Anlatıcı, kendisini “ben” zamiri üzerinden tanıtır ve çoğul bir muhatap kitlesine seslenir. Şiirde belirli bir zaman ve mekânla sınırlandırılmış bir anlatım bulunmaz; farklı dönemlere ve anlatı evrenlerine yapılan göndermeler, anlatılan kavramın zamandan ve mekândan bağımsız bir nitelik taşıdığını gösterir.

Başlıktaki “tek hece” ifadesi şiirin merkezindeki kavrama işaret eder. Şiir boyunca tek heceli kelimelere yapılan vurgu dikkat çekicidir. Dörtlük sonlarında yer alan “zor benim, kar benim, kor benim, fer benim, şer benim, nur benim, yer benim” gibi ifadeler bu ses ve anlam vurgusunun belirgin örnekleridir. Bu tekrarlar şiirin müzikalitesini güçlendiren yapısal unsurlar arasında değerlendirilir.

Şiirde teşhis (kişileştirme) önemli bir anlatım yoludur. Soyut bir kavram olan aşk, insan özellikleriyle donatılarak özne konumuna getirilir. Bunun yanında telmihlerle dinî şahsiyetlere, tarihî figürlere ve klasik aşk hikâyelerine göndermeler yapılır. Mübalağa, tezat, istifham ve tekrir gibi söz sanatları da anlamı yoğunlaştıran unsurlar arasında yer alır.

Şiir Metni

Var mı beni içinizde tanıyan?

Yaşanmadan çözülmeyen sır benim.

Kalmasa da şöhretimi duymayan,

Kimliğimi tarif etmek zor benim...

Bülbül benim lisanımla ötüştü.

Bir gül için can evinden tutuştu.

Yüreğine Toroslar'dan çığ düştü

Yangınımı söndürmedi kar benim...

Niceler sultandı, kraldı, şahtı,

Benimle değişti talihi bahtı,

Yerle bir eyledim taç ile tahtı

Akıl almaz hünerlerim var benim...

Kâmil iken cahil ettim âlimi,

Vahşi iken yahşi ettim zalimi,

Yavuz iken zebun ettim Selim'i

Her oyunu bozan gizli zor benim...

Yeryüzünde ben ürettim veremi.

Lokman Hekim bulamadı çaremi.

Aslı için kül eyledim Kerem'i.

İbrahim'in atıldığı kor benim...

Sebep bazı Leyla bazı Şirin'di.

Hat'rım için yüce dağlar delindi.

Bilek gücüm Ferhat ile bilindi.

Kuvvet benim, kudret benim, fer benim...

İlahimle Mevlana'yı döndürdüm.

Yunus'umla öfkeleri dindirdim.

Günahımla çok ocaklar söndürdüm.

Mevla'danım, hayır benim, şer benim...

Benim için yaratıldı Muhammed!

Benim içim yağdırıldı o rahmet!

Evliyanın sözündeki muhabbet,

Enbiyanın yüzündeki nur benim...

Kimsesizim hısmım da yok hasmım da.

Görünmezim cismim de yok, resmim de.

Dil üzmezim, tek hece var ismimde.

Barınağım gönül denen yer benim...

Cemal Sâfi

Temalar ve İmge

Şiirin temel teması aşktır. Aşk, metinde hem dönüştürücü hem de sarsıcı yönleri olan bir güç olarak sunulur. Bazı dizelerde aşkın insanı yücelttiği, değiştirdiği ve yön verdiği; bazı dizelerde ise acı, hastalık ve yıkımla ilişkilendirildiği görülür. Bu yönüyle aşk, karşıt etkileri bir arada barındıran çok yönlü bir olgu olarak yapılandırılır.

Şiirdeki imgeler büyük ölçüde kültürel ve edebî birikime dayanır. Gül ile bülbül, Kerem ile Aslı, Leyla ile Mecnun ve Ferhat ile Şirin gibi aşk anlatılarına yapılan göndermeler; Lokman Hekim, Hz. İbrahim ve Hz. Muhammed gibi dinî şahsiyetlere yapılan atıflar, aşkın etkisinin yalnız bireysel değil tarihsel ve kutsal anlatılar düzeyinde de ele alındığını gösterir.Bu göndermeler aracılığıyla aşk, hem beşerî hem de ilahî boyutları bulunan kapsamlı bir kavram olarak imgeleştirilir.

Şiirin sonunda anlatıcı, görünmez ve somut bir varlığı olmadığını, adının tek heceden oluştuğunu ve gönülde yer bulduğunu ifade eder. Böylece şiir boyunca sıralanan nitelikler tek bir kavram etrafında toplanır ve metnin anlam yapısı tamamlanır.