Terracotta Ordusu

Terracotta Ordusu (Toprak Askerler olarak da bilinir), Çin’in ilk imparatoru Qin Shi Huang’ın mezar kompleksinde yer alan, pişmiş topraktan yapılmış yaşam boyutunda asker, subay, general, at ve savaş arabası figürlerinden oluşan bir topluluktur. Bu figürler, imparatorun mezarını çevreleyen yer altı çukurlarında savaş düzeni içinde yerleştirilmiştir. Yaklaşık M.Ö. 210 yılına tarihlenen bu yapı grubu, imparatorun ölümünden sonra da korunmasını ve hizmet görmesini sağlayan bir düzenin parçası olarak tasarlanmıştır.  29 Mart 1974’te çiftçiler tarafından tesadüfen keşfedilmiştir.

Ordu, Qin Shi Huang’ın mezar kompleksinin bir parçası olarak, mezarın bulunduğu tümülüsün çevresinde yer alan geniş bir alan içinde konumlanmıştır. Bu kompleks, başkent Xianyang’ın planını yansıtan bir düzen içinde tasarlanmış ve imparatorluk yapısını temsil eden çok sayıda yapı, çukur ve gömü alanını içermektedir.

Terracotta Ordusu (pixabay)

Tarihsel Bağlam

Terracotta Ordusu, Qin Shi Huang olarak bilinen Ying Zheng’in hükümdarlığı döneminde ortaya çıkan siyasal ve askerî süreçlerle bağlantılıdır. M.Ö. 259 yılında doğan Ying Zheng, 13 yaşında Qin Devleti’nin kralı olmuştur.^【1】 Bu dönemde Çin coğrafyasında birbiriyle savaş hâlinde olan yedi büyük devlet bulunmaktaydı. Qin Devleti, gelişmiş silahlar, teknoloji ve askerî stratejiler kullanarak diğer devletleri fethetmiş ve siyasi birliği sağlamıştır. Bu sürecin ardından Ying Zheng, kendisini Qin Shi Huangdi unvanıyla “İlk İlahi İmparator” ilan etmiştir.^【2】

Qin Shi Huang, imparatorluk yönetimini düzenlemek amacıyla çeşitli reformlar uygulamıştır. Standart ağırlık ve ölçü sistemleri oluşturulmuş, ortak bir para birimi ve yazı sistemi benimsenmiştir. Fethedilen devletlerin surlarını birleştirerek büyük bir savunma hattı oluşturma girişiminde bulunmuş, yollar ve kanallar inşa ettirmiştir. Başkent Xianyang’da çok sayıda saray yaptırılmıştır.

İmparatorun mezar kompleksi, bu merkezi ve birleşik imparatorluk yapısını yansıtan bir düzen içinde planlanmıştır. M.Ö. 246 yılında, Ying Zheng henüz genç yaşta tahta çıktığında mezar kompleksinin inşasına başlanmış ve imparatorun ölümüne kadar devam etmiştir. İnşaat sürecinde imparatorluğun farklı bölgelerinden getirilen çok sayıda işçi ve zanaatkâr çalışmıştır.

Terracotta Ordusu, bu mezar kompleksinin bir parçası olarak oluşturulmuştur. Figürler, imparatorun ölümünden sonra da korunmasını ve hizmet görmesini sağlayan bir düzen içinde yerleştirilmiştir. Ordu düzeni, Qin Devleti’nin askerî organizasyonunu ve savaş sistemini yansıtan bir yapı sergilemektedir. Bu bağlamda Terracotta Ordusu, Qin Hanedanı’nın siyasi birliği, askerî gücü ve merkezi yönetim anlayışıyla doğrudan ilişkilidir.^【3】

Ordunun Keşfi

Terracotta Ordusu, 1974 yılında Lintong bölgesinde kuyu açmak amacıyla kazı yapan çiftçiler tarafından tesadüfen keşfedilmiştir. Kazı sırasında bir terracotta baş bulunmuş, bu bulgu daha sonra geniş çaplı arkeolojik araştırmaların başlamasına yol açmıştır.^【4】

Keşif öncesinde imparatora ait mezar tümülüsünün yeri bilinmekteydi; ancak terracotta figürlerin varlığı yazılı kaynaklarda yer almamış ve daha önce başka mezarlarda benzer örnekler bulunmamıştır. Bu nedenle ortaya çıkarılan bulgular, önceki arkeolojik verilerden farklı bir yapı sergilemiştir.

Kazılar sonucunda binlerce asker figürü, atlar, savaş arabaları ve çeşitli nesneler ortaya çıkarılmıştır. Bu buluntular, mezar kompleksinin geniş kapsamlı yapısını ve yer altındaki düzenini ortaya koymuştur.

Kazı Alanı

Terracotta Ordusu (pixabay)

Terracotta Ordusu’nun bulunduğu kazı alanı, Çin’in Shaanxi Eyaleti’nde, Xi’an kentinin yaklaşık 35 kilometre kuzeydoğusunda ve Lishan Dağı’nın kuzey eteklerinde yer alan Qin Shi Huang mezar kompleksinin bir parçasıdır. Bu alan, mezar tümülüsünü çevreleyen geniş bir nekropol içinde konumlanır ve toplamda 56 kilometrekareyi aşan bir yerleşim düzeni içerir.

Kazı alanı içerisinde imparatorun mezar höyüğü, çift duvarlı bir yerleşim düzeni içinde yer alır ve bu düzen kuzey-güney doğrultusunda uzanır. Mezar kompleksinde, terracotta askerlerin bulunduğu çukurların yanı sıra çok sayıda gömü alanı, mimari kalıntı ve ritüel yapılar tespit edilmiştir. Toplamda 600’den fazla arkeolojik nokta bu alan içerisinde yer alır.

Kazı alanında ayrıca terracotta askerlerin dışında bronz savaş arabaları, silahlar, taş zırhlar, müzik aletleri, hayvan figürleri ve çeşitli seramik yapılar bulunmuştur. Drenaj sistemine ait çok sayıda beşgen kesitli kil boru da bu alanda tespit edilmiştir.

Ordu Çukurları

Terracotta Ordusu, Qin Shi Huang’ın mezar kompleksinin dışında yer alan ve arkeologlar tarafından “çukur” (pit) olarak adlandırılan büyük yer altı alanlarında konumlanmıştır. Bu çukurlar, mezar tümülüsünden yaklaşık 1,22 kilometre uzaklıkta yer almakta ve askerî düzeni yansıtan bir yerleşim planına sahiptir. Toplamda dört çukur tespit edilmiştir. Bunlardan üçü terracotta figürler içerirken, dördüncü çukur tamamlanmamış durumdadır.

Çukurlar, toprağa kazılmış geniş alanlardan oluşur. Duvarları güçlendirilmiş, üzerleri ahşap kirişlerle kapatılmış ve toprakla örtülmüştür. İç mekânlar, toprak setlerle koridorlara ayrılmış ve figürler bu koridorlar içinde savaş düzenine uygun biçimde yerleştirilmiştir.

Çukur 1

2.ci Çukur, Piyade ve Atı (unsplash)

Çukur 1, çukurların en büyüğüdür. Yaklaşık 230 metre uzunluğunda, 62 metre genişliğinde ve 5 metre derinliğindedir. İç mekân, toprak setlerle 11 koridora ayrılmıştır. Bu koridorlarda yaklaşık 1.900 piyade askeri yer almakta ve bunlara dört at tarafından çekilen 22 ahşap savaş arabası eşlik etmektedir. Toplamda yaklaşık 6.000 figürün bulunduğu kabul edilmektedir. Bu çukur, ordunun ana gücünü oluşturan piyade birliklerini temsil eder.

Çukur 2

Çukur 2, dört ayrı bölümden oluşur ve farklı askerî birliklerin bir arada bulunduğu karma bir yapıya sahiptir. Doğu bölümünde mızraklı askerler ve ayakta ile diz çöken okçular yer alır. Güney bölümünde her biri dört at tarafından çekilen toplam 64 savaş arabası bulunmaktadır. Diğer bir bölümde 19 savaş arabası, 264 piyade askeri ve küçük bir süvari birliği yer alır. Dördüncü bölüm ise 108 süvari ve onların atlarından oluşur. Bu çukur, farklı askerî birimlerin birlikte düzenlendiği bir yapıyı yansıtır.

Çukur 3

3.cü Çukur (flickr)

Çukur 3, en küçük ve en az yoğun çukurdur. U biçiminde bir plana sahiptir. Kuzey bölümünde 22, güney bölümünde 42 zırhlı asker bulunur. Diğer çukurlardan farklı olarak askerler doğuya değil, birbirlerine dönük şekilde yerleştirilmiştir. Ortada yer alan alanda, yüksek rütbeli bir komutana ait olduğu düşünülen, süslemeli ve kubbeli bir savaş arabası bulunur. Bu düzen, çukurun bir komuta merkezi işlevi taşıdığını gösterir.^【5】

Çukur 4

Dördüncü çukur kazılmış ancak içinde herhangi bir figür bulunmamıştır.

Figür Tipolojisi

Terracotta Ordusu içerisinde yer alan figürler, askerî ve sivil rolleri yansıtan farklı tiplerden oluşur. Bu figürler, duruş, kıyafet, donanım ve işlevlerine göre ayrılmaktadır. Her figür, farklı yüz özellikleri, saç biçimleri, kıyafet detayları ve başlıklarla bireysel özellikler taşır.

Askerî Figürler

• Yüksek Rütbeli Subaylar: En yüksek rütbeli figürlerdir. Şu ana kadar dokuz yüksek rütbeli subay ortaya çıkarılmıştır. Bu figürlerden ikisi savaş kıyafeti, yedisi zırh giymektedir. Boyları, kıyafetleri ve başlıkları rütbelerini gösterir.
• Piyadeler: Ordunun temel askerî birimini oluşturur. Pit 1’de yoğun olarak bulunur ve savaş düzeni içinde yerleştirilmiştir.
• Ayakta Okçular: Zırhsız savaş kıyafeti giyerler. Sol kolları aşağıda, sağ kolları göğüs hizasında kaldırılmış durumdadır. Bu duruş, ellerinde tatar yayı tuttuklarını gösterir. Ayak pozisyonları sağ ayağın dışa dönük, sol ayağın ileri bakacak şekilde yerleştirildiğini gösterir. Oklarını aşağı doğru yönlendirecek biçimde konumlanmıştır.
• Diz Çöken Okçular: Pit 2’de bulunur. Sağ dizleri yere değecek şekilde, sol dizleri yukarıda konumlanmıştır. Sağ kolları açık, sol kolları diz üzerinde yer alır. Bu duruş, atışa hazır bir pozisyonu ifade eder. Diz çöken okçular, okçu düzeninin merkezinde yer alır.
• Süvariler: Atlarının sol ön tarafında durur ve dizginleri ellerinde tutar. Kısa ve dar kesimli zırh giyerler. Başlarında çeneden bağlanan sıkı bir başlık bulunur. Bu kıyafet ve donanım, ata binmeyi kolaylaştıracak şekilde tasarlanmıştır. Süvari atlarının belirli bir yükseklikte olması ve seçilmiş olması gerektiği belirtilmiştir.
• Savaş Arabası Sürücüleri: Savaş arabalarını yöneten figürlerdir. Ayakta ya da diz çökmüş pozisyonda tasvir edilmiştir. Ellerini öne uzatarak dizginleri tutarlar. Kıyafetleri uzun robe şeklindedir ve yanlarında kılıç taşırlar.

Rütbeli Subaylar (unsplash)

Sivil Figürler

Silah taşımazlar. Ellerini uzun kollu giysilerinin içinde, bel hizasında birleştirirler. Bel kısmında bıçak ve bileme aleti bulunur. Bu figürlerin merkezi yönetimde görevli memurları temsil ettiği belirtilmiştir.

Hayvan Figürleri

• Atlar: Savaş arabalarına koşulmuş ya da süvari birlikleriyle birlikte yer alır. Figürler, askerî düzen içinde önemli bir yer tutar.
• Kuş Figürleri: Mezar kompleksinde bronz kuğu ve turna figürleri bulunmuştur. Kuğu figürleri uzun boyunlu ve dinlenme pozisyonunda tasvir edilmiştir. Turna figürleri ise av yakalama anını yansıtan bir duruşla betimlenmiştir.

Atlar (flickr)

Üretim Teknolojisi

Terracotta Ordusu’na ait figürlerin üretiminde kil esaslı bir malzeme kullanılmıştır. Kullanılan kil, ince taneli ve mika içeren bir yapıya sahiptir. Bu kilin, mezar kompleksinin bulunduğu bölgede yer alan geniş loess birikintilerinden elde edildiği belirtilmiştir. Kil hamuru, farklı özellikler kazandırmak amacıyla çeşitli katkı maddeleriyle işlenmiştir.

Hammadde ve Hamur Hazırlama

Kil hamuru, belirli oranlarda kum katkısı ile hazırlanmıştır. Kum katkısı, hamurun şekillendirilmesini kolaylaştırmak, kuruma sürecini düzenlemek ve pişirme sırasında oluşabilecek çatlamaları azaltmak amacıyla kullanılmıştır. Bu kumun, farklı mineral ve kaya parçacıkları içeren alüvyon birikintilerinden elde edildiği belirtilmiştir. Bazı örneklerde bitkisel materyal de hamura eklenmiştir. Bu katkı maddeleri, özellikle iç çekirdek yapılarında gözeneklilik oluşturmak ve ağırlığı azaltmak amacıyla kullanılmıştır.

Şekillendirme Teknikleri

Figürler tek parça halinde üretilmemiştir. Gövde, bacak, kol, baş ve el gibi parçalar ayrı ayrı hazırlanmış ve daha sonra birleştirilmiştir. Bacaklar silindirik kil parçalarından oluşturulmuş, üst kısımlar ise sarma ve levha teknikleri kullanılarak şekillendirilmiştir.

Kalıp kullanımı üretim sürecinin temel unsurlarından biridir. Ayak, el, gövde ve yüz için sınırlı sayıda kalıp tipi kullanılmıştır. Baş, kol ve eller kalıplarla üretilmiş, ardından gövdeye eklenmiştir. Yüz detayları, bıyık, kaş ve diğer ince özellikler sonradan eklenmiş ve her figüre farklılık kazandırılmıştır.

Pişirme Süreci

Figürlerin pişirilmesi kontrollü bir süreçte gerçekleştirilmiştir. Pişirme işleminin fırınlarda yapıldığı ve belirli sıcaklık aralıklarında sürdürüldüğü belirtilmiştir. Analizler, pişirme sıcaklığının yaklaşık 750–850°C aralığında olduğunu göstermektedir.^【6】 Bu sıcaklık, figürlerin dayanıklılığını sağlamak için yeterli olmuştur.

Pişirme sürecinde sıcaklık artışının kontrollü olması gerektiği, kalın duvarlı figürlerin zarar görmeden sertleşmesini sağlamıştır.

Boyama

Pişirme işleminin ardından figürler lak ile kaplanmış ve çeşitli pigmentlerle boyanmıştır. Kullanılan renkler arasında malakit, sinabar, azurit ve mor pigmentler yer almıştır. Figürlerin ilk hâlinde parlak renklere sahip olduğu, ancak kazıdan sonra bu boyaların büyük ölçüde kaybolduğu belirtilmiştir.^【7】

Üretim Yapısı ve Teknik Bütünlük

Üretim süreci, standartlaştırılmış kalıplar ve modüler parçalar kullanılarak gerçekleştirilmiştir. Bu yöntem, çok sayıda figürün belirli bir düzen içinde üretilmesini sağlamıştır. Figürlerin üzerinde yer alan damga ve yazıtlar, üretimde görev alan atölye ve ustaları göstermektedir. Bu sistem, kalite kontrol ve üretim organizasyonunun bir parçası olarak uygulanmıştır.

Koruma ve Günümüzdeki Durumu

Qin Shi Huang mezar kompleksi ve Terracotta Ordusu, devlet koruması altına alınmış bir arkeolojik alan olarak yönetilmektedir. Alan, Çin Halk Cumhuriyeti’nin Kültürel Kalıntıların Korunmasına İlişkin yasası kapsamında korunmaktadır. Bu kapsamda mezar kompleksi, ulusal öncelikli koruma alanı olarak belirlenmiştir.

2005 yılında Shaanxi Eyalet Meclisi tarafından mezar kompleksinin korunmasına yönelik bir düzenleme kabul edilmiş ve bu alan için özel bir koruma kurumu oluşturulmuştur. 2009 yılında Terra-Cotta Savaşçıları ve Atları Müzesi, Qin Shi Huang Mozolesi Müzesi olarak yeniden yapılandırılmıştır.

Kentsel gelişim ve turizm baskısına karşı önlem alınması amacıyla 2010 yılında bir koruma planı yürürlüğe konmuştur. Bu plan, mezar kompleksinin koruma sınırlarını ve yapılaşma kontrol bölgelerini belirlemiş, Lintong bölgesindeki gelişimin alanı etkilemesini sınırlandırmıştır.

Alanın bütünlüğü yüksek düzeyde korunmuştur. Mezar höyüğü, yapılar, gömü çukurları ve ritüel alanlar özgün konumlarını ve yapısal özelliklerini korumaktadır. Kazılarda ortaya çıkarılan eserler, malzeme, teknik ve üretim özellikleri açısından özgün niteliklerini sürdürmektedir.