Tordesillas Antlaşması

Tordesillas Antlaşması (Portekizce: Tratado de Tordesilhas, İspanyolca: Tratado de Tordesillas), 7 Haziran 1494 tarihinde İspanya'nın Valladolid iline bağlı Tordesillas kasabasında imzalanan ve Avrupa dışındaki yeni keşfedilen toprakları Kastilya (İspanya) ile Portekiz krallıkları arasında paylaştıran uluslararası bir belgedir.^【1】 Antlaşma, Katolik Krallar (I. Isabella ve II. Ferdinand) ile Portekiz Kralı II. John tarafından onaylanmış; 2 Temmuz 1494'te İspanya, 5 Eylül 1494'te ise Portekiz tarafından resmen kabul edilmiştir. Bu belge, Atlas Okyanusu üzerinde hayali bir sınır çizgisi belirleyerek dünyayı iki münhasır etki alanına bölmüştür.

Tarihsel Arka Plan ve Öncül Gelişmeler

Tordesillas Antlaşması'nın temelini, İber yarımadasındaki iki gücün Atlantik üzerindeki hakimiyet mücadelesi oluşturmaktadır. 1420'den itibaren Madeira'yı, 1439'dan itibaren Azorlar'ı ve 1462'den itibaren Yeşil Burun Adaları'nı kolonileştiren Portekiz, okyanus hakimiyetinde öncü bir konumdaydı.

1474-1479 yılları arasındaki Kastilya Veraset Savaşı'nı sona erdiren Alcáçovas-Toledo Antlaşması (1479-1480), Atlantik'i iki etki alanına bölmüş ve Kanarya Adaları hariç tutulmak üzere bölgeyi Portekiz'in kontrolüne bırakmıştı.^【2】 Bu durum 1481 tarihli Aeterni regis fermanıyla papalık tarafından da teyit edilmişti.

1494 Tarihli Tordesillas Antlaşması’nın El Yazması Nüshasından Bir Sayfa (Picryl)

Kristof Kolomb'un 1492 yılında İspanya adına batıya yaptığı sefer sonucunda ulaştığı topraklar, Portekiz'in mevcut hak iddialarıyla çatışma riski doğurmuştur. İspanyol asıllı Papa VI. Alexander, 1493 yılında yayınladığı Inter caetera ve Dudum siquidem gibi fermanlarla, Yeşil Burun Adaları'nın 100 fersah batısından geçen bir hat belirleyerek bu hattın batısını İspanya'ya bağışlamıştı.^【3】

Portekiz Kralı II. John, bu düzenlemenin Portekiz'in Hindistan hedeflerini engellediği ve denizcilik faaliyetleri için yetersiz alan bıraktığı gerekçesiyle itiraz ederek doğrudan müzakereleri başlatmıştır.

Antlaşmanın Şartları ve Sınır Hattı

Tordesillas Antlaşması, Papa VI. Alexander'ın belirlediği 100 fersahlık sınırı batıya kaydırarak Yeşil Burun Adaları'nın 370 fersah (yaklaşık 1500-1700 kilometre) batısından geçen bir meridyen hattı oluşturmuştur.^【4】 Bu hayali çizginin doğusundaki tüm topraklar ve denizler Portekiz'e, batısındakiler ise İspanya'ya bırakılmıştır. Antlaşma uyarınca, eğer keşfedilen topraklar zaten bir Hristiyan hükümdara aitse, hiçbir taraf bu bölge üzerinde egemenlik iddiasında bulunamayacaktır.

Dönemin teknolojik kısıtlılıkları ve boylam ölçme imkanlarının yetersizliği nedeniyle sınır hattının kesin konumu üzerinde farklı hesaplamalar yapılmıştır. Jaime Ferrer (1495) hattı Fogo Adası'nın 18° batısına yerleştirirken, 1502 tarihli Cantino planiferinde hat Amazon Nehri'nin ağzı civarında gösterilmiştir.^【5】

İspanyol pilotlar Thomas Duran, Sebastian Cabot ve Juan Vespuccius 1524 yılında hattın Santo Antão'nun 22° batısında olduğunu savunmuştur. Bu belirsizlikler, hattın pratikte uygulanmasını zorlaştırmış ve sınırın kesin tespiti için öngörülen ortak keşif seferleri de hiçbir zaman gerçekleştirilememiştir.

Coğrafi ve Sömürgeci Yayılma

Antlaşmanın imzalandığı dönemde dünyanın büyük bir kısmı Avrupalılar tarafından henüz görülmemişti. Ancak 1500 yılında Pedro Álvares Cabral'ın bugünkü Brezilya kıyılarına ulaşmasıyla, bu bölgenin Tordesillas hattının doğusunda kaldığı anlaşılmış ve Brezilya bir Portekiz sömürgesi olarak tanınmıştır.^【6】 Portekizliler zamanla bu sınırı batıya doğru genişletmiş, İspanya ise bu ilerleyişe büyük ölçüde karşı koyamamıştır. Kuzey Amerika'da ise İspanyol genişlemesi daha sonraki süreçte Fransa ve İngiltere gibi diğer Avrupa güçlerinin muhalefetiyle karşılaşmıştır.

Navigasyon açısından Portekizlilerin geliştirdiği "volta do mar" (denize geri dönüş) tekniği, okyanus akıntılarını ve rüzgar sistemlerini kullanarak açık denizlerde seyretmeyi mümkün kılmıştır. Bu teknik, hem Portekiz'in Hint Okyanusu'ndaki faaliyetlerinde hem de daha sonra İspanyolların Filipinler'den Yeni İspanya'ya (Meksika) dönüş yolu olan Manila-Acapulco ticaret rotasında temel rol oynamıştır.

Zaragoza Antlaşması ve Küresel Bölünme

Avrupalı güçler Uzak Doğu'ya ulaştığında, Tordesillas hattının dünyanın öbür tarafındaki konumu (antimeridyen) yeni bir ihtilaf konusu olmuştur. Özellikle karanfil ve baharat ticaretinin merkezi olan Moluk Adaları (Baharat Adaları) üzerinde İspanya ve Portekiz hak iddia etmiştir. 1519-1522 yılları arasındaki Macellan-Elcano seferiyle bölgeye ilk ulaşan İspanya olsa da, Portekiz bölgenin kendi etki alanında olduğunu savunmuştur.

Bu anlaşmazlığı çözmek amacıyla 22 Nisan 1529'da Zaragoza Antlaşması imzalanmıştır.^【7】 Bu yeni düzenleme ile Moluk Adaları'nın 297,5 fersah doğusundan geçen ikinci bir sınır çizgisi belirlenmiştir. Portekiz, İspanya'nın Moluk Adaları üzerindeki haklarından vazgeçmesi karşılığında 350.000 duka altın ödemiştir.^【8】 Bu iki antlaşma dünyayı eşit olmayan iki yarım küreye bölmüş; Portekiz yaklaşık 191°, İspanya ise 169°'lik bir etki alanına sahip olmuştur.

Siyasi ve Toplumsal Etkiler

Tordesillas Antlaşması, Amerika kıtasındaki milyonlarca kişilik yerli halkı ve mevcut medeniyetleri (İnka, Aztek, Taino vb.) tamamen yok sayan bir hukuki zemin üzerinde yükselmiştir.^【9】 Antlaşma, bölgenin yerli nüfusunun mülkiyet haklarını veya siyasi sınırlarını dikkate almamış, bu durum İnka ve Aztek gibi imparatorlukların felaketiyle sonuçlanan ilhak süreçlerine yol açmıştır.

Avrupa'nın diğer yükselen güçleri olan İngiltere, Fransa ve Hollanda bu antlaşmayı ve İber tekelini tanımamış, kendi sömürgeci hedeflerini takip etmişlerdir.^【10】 Antlaşmanın en kalıcı mirası Latin Amerika'nın dilsel haritasında görülmektedir; Brezilya'nın hattın doğusunda kalarak Portekizce konuşan bir ulus haline gelmesine karşın, kıtanın geri kalanında İspanyolca hakim dil olmuştur.

Antlaşma, 1580-1640 yılları arasında İspanya ve Portekiz tahtlarının tek bir hükümdar (II. Philip ve halefleri) altında birleştiği İber Birliği döneminde fiilen anlamsızlaşmıştır. 13 Ocak 1750 tarihinde imzalanan Madrid Antlaşması, Tordesillas'ı resmen yürürlükten kaldırarak Güney Amerika'daki sınırları işgal edilen toprakların fiili durumuna (uti possidetis) göre yeniden düzenlemiştir.

Antlaşmaya ilişkin orijinal belgeler günümüzde İspanya'daki Archivo General de Indias ve Portekiz'deki Arquivo Nacional da Torre do Tombo'da muhafaza edilmektedir.