Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Türkiye'nin ihtiyaç duyduğu alanlarda veri ve bilgilerin derlenmesi, gerekli istatistiklerin üretilmesi, yayımlanması ve dağıtımı görevlerini yürüten kamu kurumudur. Hazine ve Maliye Bakanlığı ile ilişkili, kamu tüzel kişiliğine sahip ve özel bütçeli bir yapı olarak faaliyet göstermektedir.

25 Nisan Türkiye İstatistik Günü ve 95. Kuruluş Yıldönümü Videosu - TÜİK

Temel amacı, ulusal ve uluslararası ihtiyaçları gözeterek Resmî İstatistik Programı'nı hazırlamak, bu programın uygulanmasını organize etmek ve ilgili kurumlar arasındaki koordinasyonu sağlamaktır.

Tarihsel Gelişim

Osmanlı İmparatorluğu'nda istatistiksel veri toplama geleneği 14. yüzyıla kadar uzanmaktadır; Sultan Orhan ve Sultan Murat dönemlerinde orduya asker alma ve vergi toplama amacıyla arazi ve nüfus tahrirleri (kayıtları) yapılmıştır.^【2】

1389 yılında bu resmi kayıtların toplandığı "Defterhane" birimi kurulmuştur. Osmanlı Devleti'nin bugünkü anlama en yakın ilk nüfus sayımı 1831 yılında gerçekleştirilmiştir.

Daha kurumsal adımlar 1874 yılında İstatistik Dairesi'nin kurulmasıyla atılmış, ardından 1891'de "Bab-ı Ali İstatistik Encümeni" faaliyete geçirilerek istatistik hizmetleri kanuni bir düzene bağlanmıştır.

1897'de Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk genel istatistik yıllığı yayımlanmış, 1918 yılında ise bu faaliyetler Başbakanlığa bağlı İstatistik Müdüriyeti Umumiyesi bünyesinde toplanmıştır.^【3】

Cumhuriyetin ilanı sonrasında, çağdaş istatistik yapısının temelleri 25 Nisan 1926 tarihinde 3517 sayılı kararname ile Başbakanlığa bağlı "Merkezi İstatistik Dairesi"nin kurulmasıyla atılmıştır.

Cumhuriyet döneminin ilk genel nüfus sayımı 1927'de bu daire tarafından yapılmıştır. Kurum; 1930'da İstatistik Umum Müdürlüğü, 1945'te İstatistik Genel Müdürlüğü unvanlarını kullanmıştır.

5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu - TÜİK

1962 yılında çıkarılan bir kanunla "Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE)" ismini alarak istatistik standartları ve ekonomik verilerin altyapısını güçlendirmiştir. 18 Kasım 2005'te yürürlüğe giren 5429 sayılı Türkiye İstatistik Kanunu ile birlikte kurum günümüzdeki adı olan "Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK)" ismini almıştır.^【4】

Kurum Başkanları

Tarihsel süreç içerisinde kurumun yöneticiliğini ve başkanlığını üstlenen isimler, kurumun aldığı farklı isimlere göre şu şekilde sıralanmaktadır.

• Merkezi İstatistik Dairesi Müdürü (1926 - 1930): Camille Jacquart (1926-1929), Celal Aybar (1929-1947).
• İstatistik Genel Müdürü / Umum Müdürü (1945 - 1960): Şefik Bilkur (1947-1954), Şefik İnan (1954-1959), Mustafa Fotozoğlu (1960).
• İstatistik Genel Müdürleri (1960 - 1962): M. Necati İşcil (1960-1961), Sabahaddin Alpat (1961-1963).
• Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE) Başkanları (1962 - 2005): Sabahaddin Alpat (1963-1971), Osman Zeki Avralıoğlu (1971-1972), Şefik Yıldızeli (1985-1988), Orhan Güvenen (1988-1994), Mehmet Kaytaz (1994-1996), Mehmet Sıddık Ensari (1996-1998), Ömer L. Gebizlioğlu (1998-1999), Şefik Yıldızeli (1999-2002), Mehmet Akif Bakır (2002-2003), Ömer Demir (2003-2005).

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) Başkanları (2005 - Günümüz):

• Ömer Demir (10/11/2005 - 24/03/2008)
• A. Ömer Toprak (24/03/2008 - 12/09/2011)
• Birol Aydemir (12/09/2011 - 15/02/2016)
• Mehmet Aktaş (16/02/2016 - 18/04/2019)
• Yinal Yağan (18/04/2019 - 22/05/2020)
• Muhammed Cahit Şirin (22/05/2020 - 15/02/2021)
• Sait Erdal Dinçer (02/03/2021 - 28/01/2022)
• Erhan Çetinkaya (28/01/2022 - ...)^【5】

Görev, Yetki ve Sorumlulukları

Kurumun asli görevleri arasında, ulusal ve uluslararası standartlara uygun istatistiksel yöntemleri ve sınıflamaları belirlemek yer almaktadır.

TÜİK, Resmi İstatistik Programı ile belirlenen faaliyetlerin yürütülmesini sağlar ve gerekli Yıllık İzleme Raporlarını hazırlar. TÜİK Başkanlığı, görev alanına giren sayım ve araştırmalarda ihtiyaç duyulan veriyi tüm istatistiki birimlerden (gerçek ve tüzel kişiler, kamu kurumları) istenilen standartlarda ve sürede doğrudan talep etme ve bu verilerin doğruluğunu kontrol etme yetkisine sahiptir.

Anayasa kapsamında herkes talep edilen verileri eksiksiz, doğru ve ücretsiz bir biçimde vermek zorundadır. Veri vermeyen, eksik ya da hatalı ileten kişi veya kurumlara yasalar çerçevesinde idari para cezası uygulanır; ancak cezanın ödenmesi bilgi verme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Ayrıca kamu kurumları, kendi idari kayıt sistemlerini belirlenen standartlarda oluşturmak ve TÜİK'in kullanımına bedelsiz sunmakla mükelleftir.

Teşkilat Yapısı ve Personel Durumu

TÜİK, organizasyonel olarak merkez ve taşra teşkilatlarından oluşur. Ankara'da bulunan merkez teşkilatı; 23 Daire Başkanlığı, Teftiş Başkanlığı, İç Denetim Birimi Başkanlığı, Basın ve Halkla İlişkiler Müşavirliği ile Eğitim ve Araştırma Merkezini içermektedir.

Taşra teşkilatı ise sahada veri derleme, kalite kontrolü ve verilerin merkeze iletilmesini sağlayan 26 Bölge Müdürlüğünden oluşmaktadır.

Ayrıca, Kurum Başkanının yönettiği ve yılda en az bir kez toplanan İstatistik Konseyi, kurumun istatistik ihtiyaçlarının tespiti ve gelişimi konusunda tavsiyelerde bulunan bir danışma organıdır.

TÜİK Personel İstihdam Bilgileri - TÜİK

Ekim 2025 dönemi itibarıyla Kurumun istihdam ettiği toplam personel sayısı 4.464'tür. Personelin %30,3'ü (1.354 kişi) merkezde, %69,7'si (3.110 kişi) veri derleyen taşra teşkilatında çalışmaktadır. Personelin eğitim durumlarına göre dağılımı; 578 yüksek lisans ve doktora, 2.548 lisans, 817 yüksekokul, 521 lise ve altı mezunu şeklindedir. Personelin %52,2'si erkek, %47,8'i kadınlardan oluşmaktadır.^【6】

Uluslararası İşbirliği

Avrupa İstatistik Sistemine uyum çalışmaları kapsamında TÜİK, Avrupa Birliği İstatistik Ofisi (Eurostat) ile 1993 yılında İşbirliği Protokolü imzalamış ve süreç içerisinde Avrupa İstatistikleri Uygulama Esaslarına (CoP) yüksek oranda uyumlu hale gelmiştir.

Kurum; Birleşmiş Milletler (UNICEF, UNSD vb.), ILO, OECD, IMF, Dünya Bankası ve SESRIC gibi kuruluşlarla işbirliği protokolleri yürütmekte ve karşılıklı teknik yardım programlarına katılmaktadır.

Ayrıca tecrübelerini aktarmak adına KKTC ve Kırgızistan gibi ülkelerin istatistik kurumlarıyla doğrudan mutabakat zabıtları imzalamıştır.