Türkiye’nin Aktif ve Sönmüş Volkanları

Türkiye'de, Alp-Himalaya deprem kuşağı üzerinde yer alması ve karmaşık bir jeolojik geçmişe sahip olması nedeniyle çeşitli dönemlerde yoğun volkanik faaliyetler olmuştur. Bu faaliyetler sonucunda ülke genelinde çok sayıda volkanik dağ ve yapı oluşmuştur. Günümüzde bu volkanların bir kısmı aktif kabul edilirken, büyük bir çoğunluğu sönmüş durumdadır.

Aktif volkanlar, genellikle Holosen döneminde (yaklaşık son 10.000-12.000 yıl) püskürmüş olan ve gelecekte yeniden faaliyete geçme potansiyeli taşıyan volkanlar olarak tanımlanır. Türkiye'de bu tanıma uyan ve aktif olarak kabul edilen yaklaşık 10-13 arasında volkan bulunmaktadır. Bu volkanlar, genellikle Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Ege bölgelerinde yoğunlaşmıştır.

Türkiye'de Holosen döneminde faaliyet göstermiş ve aktif olarak kabul edilen başlıca volkanik merkezler şunlardır:

• Ağrı Dağı: Türkiye'nin en yüksek dağı olan Ağrı Dağı (5137 m), Büyük Ağrı ve Küçük Ağrı olmak üzere iki ana volkanik koniden oluşur. En son bilinen püskürmesi 2 Temmuz 1840 tarihinde gerçekleşmiştir. Bu püskürme, bir deprem ve heyelanla birlikte meydana gelmiş, kar erimeleri sonucu oluşan çamur seli can kayıplarına neden olmuştur. Daha önceki dönemlerde M.Ö. 550 ve M.Ö. 2450 yıllarında da patlamalar olduğu kaydedilmiştir. Zirvesinde kalıcı bir buz örtüsü bulunmaktadır. 

• Nemrut Stratovolkanı: Van Gölü'nün batısında yer alan Nemrut Dağı (2948 m), zirvesinde büyük bir kaldera (yaklaşık 9x5 km) ve kaldera gölü bulundurur. Tarihsel kayıtlara göre en son 13 Nisan 1692'de olmak üzere 1441, 1597 gibi tarihlerde faaliyet göstermiştir. Holosen döneminde 26 doğrulanmış püskürme kaydı ile Türkiye'nin en aktif volkanlarından biridir. Kaldera tabanında fumerol ve kaplıca faaliyetleri gözlenmektedir. 

• Tendürek Volkanı: Doğu Anadolu'da, Ağrı Dağı'nın güneyinde yer alan kalkan biçimli bir volkandır. En son 1855 yılında faaliyet göstermiştir. Kraterinden ve yanlarından sıcak su buharı ile H₂S ve CO₂ gaz çıkışları devam etmektedir. En genç lav akıntısı yaklaşık 2500 yıllıktır. 

• Süphan Dağı: Van Gölü'nün kuzeyinde yer alan Süphan Dağı (4058 m), bir stratovolkandır. MTA (Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü) tarafından "Olası Aktif" kategorisinde değerlendirilmekle birlikte, bazı kaynaklarda M.Ö. 8000 yıllarında aktivite gösterdiği belirtilmektedir. 

• Erciyes Dağı: İç Anadolu'nun en yüksek dağı olan Erciyes (3916 m), Kayseri yakınlarında yer alan büyük bir stratovolkandır. En son M.Ö. 6880 yılında aktivite gösterdiği saptanmıştır. Strabon'un "Geographica" adlı eserinde yaklaşık 2000 yıl öncesine kadar en azından fümmerol safhasında aktif olduğuna dair ifadeler bulunmaktadır. Kültepe'de bulunan Tunç Çağı'na ait seramik ksenolitleri de yakın zamanlardaki etkinliğini desteklemektedir. 

• Hasandağ Stratovolkanı: Aksaray ve Niğde illeri arasında yer alan çift zirveli bir stratovolkandır. En son M.Ö. 6750-7550 yılları arasında aktivite gösterdiği belirtilmektedir. Çatalhöyük'teki Neolitik dönem duvar resminin Hasandağ'ın bir püskürmesini tasvir ettiği düşünülmektedir. Zirve alanında zayıf fumerol faaliyetleri ve kışın karların yerel olarak erimesi gözlenmiştir. 

• Acıgöl-Nevşehir Volkanik Kompleksi: Nevşehir yakınlarında yer alan ve yaklaşık 7x8 km alan kaplayan bir kalderadır. Kaldera içerisinde maar, lav domları, lav akıntıları ve piroklastik koniler bulunur. Geç Pleyistosen Acıgöl maarının karot sedimanlarında M.Ö. 4300 ile M.Ö. 11.000 yılları arasına tarihlenen 13 kül tabakası tespit edilmiştir. M.Ö. 7810 ile M.Ö. 2080 yılları arasında Holosen dönemine ait beş püskürme kaydedilmiştir. 

• Karapınar Volkanik Alanı: Konya'nın Karapınar ilçesi yakınlarında yer alan ve Meke Maarı gibi çok sayıda kül konisi ve maar içeren bir volkanik sahadır. Yaklaşık 10.000 yıl öncesinde aktif olduğu değerlendirilmektedir. 

• Kula Volkanik Alanı: Manisa'nın Kula ilçesinde yer alan ve üçü büyük olmak üzere çok sayıda küçük volkanik çıkış merkezinden oluşan bir topluluktur. Strabon tarafından "Yanık Ülke" (Katakekaumene) olarak adlandırılmıştır. En son faaliyetinin yaklaşık 4700±700 yıl öncesine ait olduğu, insan ayak izlerinin bulunduğu tüf tabakalarından anlaşılmaktadır. 

• Göllü Dağı: Niğde'de bulunan ve MTA tarafından aktif volkanlar listesinde yer alan bir dağdır. 

• Karaca Dağ: Hem İç Anadolu'da (Konya-Karaman) hem de Doğu Anadolu'da (Şanlıurfa-Diyarbakır) bu isimle anılan volkanik kütleler bulunmaktadır. Doğu Anadolu'daki Karacadağ kalkan şekilli bir morfolojiye sahiptir. 

Son 10.000 yılda aktif olmuş olabileceği ancak durumu teyit edilmemiş volkanlar "Olası Aktif" olarak sınıflandırılmıştır. Bu kategoride yer alan bazı volkanlar şunlardır:

• Girekol Tepe 
• Gölcük 
• Kars Platosu 
• Süphan Dağı 

Türkiye'de Holosen dışındaki jeolojik dönemlerde faaliyet göstermiş ve günümüzde aktif olmayan çok sayıda volkanik dağ ve alan bulunmaktadır. Bunların en bilinen örneklerinden biri Kapadokya bölgesidir. Kapadokya, yaklaşık 9 milyon yıl önce başlayan eksplozif volkanik faaliyetler sonucu oluşan geniş ignimbirit ve piroklastik akıntı örtüleriyle şekillenmiştir. Bu kayaçların erozyonuyla "Peribacaları" gibi özgün yer şekilleri meydana gelmiştir. 

Türkiye'deki volkanik faaliyetler, jeolojik yapının şekillenmesinde, maden yataklarının oluşumunda ve verimli tarım topraklarının meydana gelmesinde önemli rol oynamıştır. Günümüzde sönmüş olarak kabul edilen birçok volkanın çevresinde önemli jeotermal enerji potansiyeli bulunmaktadır. Bazı volkanlarda zaman zaman gaz ve buhar çıkışları gözlenmesi, bu sistemlerin tamamen sönmemiş olabileceğine işaret etmektedir. Bu nedenle, potansiyel risk taşıyan volkanların modern teknolojilerle izlenmesi ve olası tehlikelere karşı hazırlıklı olunması önem arz etmektedir. Özellikle küresel ısınma sonucu karların erimesiyle oluşabilecek çamur selleri de volkanik dağların çevresindeki risklerden biridir.