Türkiye’nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu

Uzay, insanlık tarihinin en büyük keşif alanlarından biri olmuştur. Ülkeler, bilimsel ve teknolojik kapasitelerini arttırarak uzay araştırmalarına yönelmekte ve bu alanda çeşitli projeler gerçekleştirmektedir. Türkiye Cumhuriyeti de uzay araştırmalarında önemli adımlar atmış, bilim insanları ve mühendisleriyle küresel uzay çalışmalarına katkı sağlamıştır. Örneğin dünyaca ünlü astrofizikçi Dilhan Eryurt, Apollo 11’in Ay yüzeyine inişine yönelik güneş radyasyonu hesaplamalarını yaparak NASA’ya önemli katkılarda bulunmuş ve bu çalışmaları nedeniyle 1969 yılında Apollo Başarı Ödülü’ne layık görülmüştür. Bunun gibi onlarca Türk bilim insanının uzay çalışmalarına katkıları, Türkiye’nin bu alandaki bilgi birikiminin ne kadar köklü olduğunu ortaya koymaktadır.

Türkiye’nin uzay alanındaki bağımsızlık ve teknoloji geliştirme hedefleri doğrultusunda hazırlanan Milli Uzay Programı kapsamında başlatılan Türk Astronot ve Bilim Misyonu, Türkiye'nin insanlı uzay çalışmalarının ilk adımıdır. İlk Türk astronot Alper Gezeravcı’nın Uluslararası Uzay İstasyonu'nda (ISS) gerçekleştirdiği bilimsel deneyler, uzay araştırmalarında Türkiye’nin etkin bir rol oynamasını sağlamayı amaçlamaktadır.

Türkiye'nin uzay çalışmalarındaki gelişimi; yalnızca insanlı misyonlarla değil; Türksat haberleşme uyduları, Göktürk ve İMECE gözlem uyduları, bilimsel araştırmalar için geliştirilen projeler ve deneysel küp uyduların yanı sıra, Plan‑S'in IoT ve 6G NTN teknolojilerine dayalı ticari uydu girişimleri ile Fergani Space'in milli konumlama sistemi ve takım uyduları gibi yenilikçi projelerle de desteklenerek, Türkiye'nin uzay teknolojilerindeki bağımsızlığı ve küresel rekabet gücü pekiştirilmeye çalışılmaktadır.

Milli Uzay Programı

2018 yılında TÜBİTAK ve Türkiye Uzay Ajansı (TUA) işbirliğiyle hazırlanmaya başlanan, 9 Şubat 2021'de açıklanan Milli Uzay Programı; ülkemizin uzay politikalarına yönelik vizyon, strateji ve hedeflerini belirleyen kapsamlı bir çalışmadır. Dünyadaki gelişmeler ve ülkemizin mevcut potansiyeli dikkate alınarak oluşturulan bu program, belirlenen hedeflerin birbirleri ile uyum içerisinde yürütülmesini amaçlamaktadır.

Milli Uzay Programı’nın 10 Hedefi

• Uydu Üretimlerinin Tek Çatı Altına Toplanması ve Yerli Uydu Geliştirme Programı
• Uzay Nesnelerinin Yerden Gözlemi ve Takibi
• Ay Programı
• Bölgesel Konumlama ve Zamanlama
• Uzaya Erişim ve Uzay Limanı
• Uzay Havasına İlişkin Teknolojik Araştırmalar
• Uzay Sanayi Ekosisteminin Geliştirilmesi
• Uzay Farkındalığı ve İnsan Kaynağının Geliştirilmesi
• Uzay Teknolojileri Geliştirme Bölgesi
• Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Türkiye’nin Milli Uzay Programı kapsamında belirlenen bu 10 hedef; uzaya bağımsız erişim, kritik teknolojilerde millilik, bilime katkı, barışçıl amaçlarla kullanım, ticari fayda ve toplumsal farkındalık gibi temel politikalar doğrultusunda şekillendirilmiştir.

Türk Astronot ve Bilim Misyonu

Milli Uzay Programı'nın 10 hedefinden biri olan Türk Astronot ve Bilim Misyonu, bir Türk vatandaşının uluslararası iş birliğiyle uzaya erişimini sağlayarak bilimsel faaliyetlere katılımını desteklemeyi amaçlamaktadır. Bu kapsamda Türk bilim insanlarına uzay araştırmaları için fırsatlar sunmak, Türkiye’nin uzay alanındaki görünürlüğünü arttırmak, genç nesilleri uzay çalışmalarına teşvik etmek, bilim ve teknolojiye olan ilgiyi güçlendirmek ve uzay biyolojisi ile kapalı ekosistemler üzerine bilgi birikimi oluşturmak hedeflenmektedir.

Astronotların Belirlenme Süreci

Mayıs 2022'de Türk Astronot ve Bilim Misyonu kapsamında iki Türk vatandaşının seçileceği duyurusu yapıldı ve başvuru süreciyle ilgili ayrıntılar TUA’nın resmi internet sitesinde yayınlandı. Toplam 36 bin adayın başvurduğu bu süreçte; adayların mühendislik, fizik, tıp ve astronomi alanlarında sergiledikleri faaliyetlerin yanı sıra spor dallarında gösterdikleri başarılar da değerlendirme kriterleri arasında yer aldı. Bu adaylar arasından öne çıkan 30 kişi Ankara'ya çağırılarak burada titizlikle yürütülen tıbbi ve psikolojik testlerden geçirildi.

Uzun ve titiz bir değerlendirme sürecinin ardından, asil aday olarak Alper Gezeravcı ve yedek aday olarak Tuva Cihangir Atasever belirlenerek dünyanın en büyük teknoloji, uzay ve havacılık festivali olan TEKNOFEST kapsamında, 29 Nisan 2023 tarihinde tanıtıldılar.

Alper Gezeravcı

2 Aralık 1979'da Mersin'de doğan Alper Gezeravcı, Hava Harp Okulu Elektronik Mühendisliği Bölümü'nden mezun olmuştur. ABD Hava Kuvvetleri Teknoloji Enstitüsü'nde harekat araştırması alanında yüksek lisans yapmış ve Türk Hava Kuvvetleri'nde F-16 pilotu olarak görev almıştır. Ayrıca standardize filo akademik kol komutanı olarak da hizmet etmiştir. Türkiye'nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu için asil aday olarak seçilen Alper Gezeravcı; Falcon 9 roketi ile fırlatılan Crew Dragon kapsülü vasıtasıyla ISS'e ulaşarak, 14 gün boyunca 13 deney gerçekleştirmiş ve ilk Türk astronot olarak tarihe geçmiştir.

Tuva Cihangir Atasever

12 Ağustos 1992'de Ankara'da doğan Tuva Cihangir Atasever, Bilkent Üniversitesi Elektrik ve Elektronik Mühendisliği Bölümü'nden mezun olmuştur. Kaliforniya Üniversitesi, Irvine'de elektrik-elektronik mühendisliği alanında yüksek lisans yapmış ve ardından ROKETSAN'da aviyonik sistem mühendisi olarak çalışmıştır. Türkiye'nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu için yedek aday olarak seçilen Tuva Cihangir Atasever; ilk misyon Gezeravcı tarafından gerçekleştirildikten sonra, Virgin Galactic’e ait VSS Unity yörünge altı aracı ile Yörünge Altı Araştırma Uçuşunu tamamlayarak ikinci Türk astronot olarak tarihe geçmiştir.

Deneyler

Görev sırasında gerçekleştirilecek deneyler Haziran 2022’de TÜBİTAK tarafından açılan Bilim Misyonu Çağrısı sonrasında belirlendi. Alınan proje başvuruları TUA ile TÜBİTAK UZAY’dan oluşan uzman bir komisyon tarafından; bilimsel katkı, değer, maliyet, takvim, uygulanabilirlik ve ISS altyapılarına uyumluluk gibi kriterlere göre detaylı bir şekilde değerlendirildi. 

Değerlendirmeler sonucunda ISS’te gerçekleştirilmesi için seçilen 13 deney:

• MİYOKA: Bu deney ISS’te gerçekleştirilecek kurşunsuz lehimleme işlemi kapsamında, mikro yerçekiminin elektronik kart üzerine kurşunsuz bileşen montajı sürecine etkilerinin detaylı olarak incelenmesini hedeflemektedir. Deney sonrası; elde edilen elektronik kartlar TÜBİTAK UZAY tarafından ayrıntılı olarak analiz edilerek, uzay üretim tekniklerine yönelik yeni bilgiler sağlanacaktır. Proje TÜBİTAK UZAY tarafından yürütülmekte olup, proje yöneticisi Hakan Asan tarafından yönetilmektedir.

• CRISPR–GEM: Bu deney, uzay görevleri sırasında bitkilerin maruz kaldığı biyolojik ve biyolojik olmayan streslerin, CRISPR gen düzenleme yöntemiyle mikro yerçekiminin etkilerine karşı nasıl tepki verdiğini ölçmeyi amaçlamaktadır. Bu çalışma uzun süreli uzay görevlerinde sürdürülebilir biyorejeneratif yaşam destek sistemlerinin geliştirilmesine katkı sağlayacak temel bilgileri ortaya koyacaktır. Deney, Yıldız Teknik Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirilmekte olup, proje yöneticisi Tuğçe Celayir tarafından yönetilmektedir. Ayrıca bu projede yer alan araştırmacıların tamamı Mars on Earth Project (MoEP) gönüllüsüdür.

• UYNA: Bu deney; uzay, havacılık ve savunma sanayi için yüksek sıcaklıklara dayanıklı, yüksek mukavemetli orta ve yüksek entropili alaşımların üretimini hedeflemektedir. Deney kapsamında, alaşımların ergime ve katılaşma süreçleri sırasında ortaya çıkan termofiziksel özellikler ve kristal büyüme davranışları, mikro yerçekimi ortamında detaylı olarak incelenecektir. Bu çalışmanın sorumlusu TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi olup, proje yöneticisi Dr. Ömür Can Odabaş tarafından yürütülmektedir.

• gMETAL: Bu deney, kimyasal tepkimesiz koşullarda, katı parçacıkların akışkan ortam içinde homojen bir karışım oluşturma dinamiğini yerçekiminin etkisi altında incelemeyi amaçlamaktadır. Deneyden elde edilecek veriler, uzay araçlarının itki sistemlerinin verimliliğini artırmaya yönelik önemli bilgiler sağlayacaktır. Proje, TÜBİTAK Marmara Araştırma Merkezi tarafından yürütülmekte olup, deneyin proje yöneticileri Prof. Dr. İskender Gökalp ve Prof. Dr. Ahmet Yozgatlıgil tarafından yönetilmektedir.

• EXTREMOPHYTE: Bu deneyde, Türkiye’nin Tuz Gölü’nde endemik olarak yetişen Schrenkiella parvula bitkisinin, uzay ortamında maruz kalacağı tuz ve diğer stres etkenlerine karşı gösterdiği fizyolojik ve moleküler yanıtlar RNA-seq yöntemiyle incelenecektir. Çalışmanın amacı, mikro yerçekiminin bitkilerdeki stres tepkilerini nasıl etkilediğini ortaya koymaktır. Deney, Ege Üniversitesi tarafından yürütülmekte olup, proje yöneticisi Prof. Dr. İsmail Türkan liderliğinde gerçekleştirilmektedir.

• METABOLOM: Bu deney, uzay ortamının insan sağlığı üzerindeki olumsuz etkilerini anlamak amacıyla, uzay görevine katılan astronotun kan, idrar ve tükürük örnekleri üzerinden gen ekspresyonu ve metabolizma düzeyinde meydana gelen değişiklikleri analiz etmeyi hedeflemektedir. Elde edilecek veriler, var olan hastalıklar için yeni tedavi stratejilerinin geliştirilmesine katkı sağlayabilir. Deney, Ankara Üniversitesi tarafından gerçekleştirilmekte olup, proje yöneticisi Prof. Dr. Emel Emregül tarafından yönetilmektedir.

• MİYELOİD: Bu deneyde, uzay yolculuğu sırasında astronotların maruz kalacağı kozmik radyasyon ve diğer stres faktörlerinin, bağışıklığı baskılayıcı miyeloid kökenli hücreler üzerindeki etkileri incelenecektir. Böylece, uzay ortamının immün sistem üzerindeki zararlarının ölçülmesi ve değerlendirilmesi sağlanacaktır. Deney, Hacettepe Üniversitesi bünyesinde gerçekleştirilmektedir ve proje yöneticisi Prof. Dr. Güneş Esendağlı tarafından yönetilmektedir.

• MESSAGE: Bu deney, yerçekimsiz ortamın henüz tam olarak işlevi belirlenememiş genler üzerindeki etkilerini ortaya çıkarmak amacıyla, CRISPR gen düzenleme teknolojisi kullanılarak, uzay görevleri sırasında hangi bağışıklık hücrelerinin doğrudan yerçekimi değişikliklerinden etkilendiğinin saptanmasını hedeflemektedir. Proje, Üsküdar Üniversitesi tarafından yürütülmekte olup, proje yöneticisi Dr. Öğr. Üyesi Cihan Taştan liderliğindedir. 

• ALGALSPACE: Bu deney, Antarktika ve ılıman iklim bölgelerinden temin edilen mikroalglerin, uzay ortamında büyüme performanslarının, metabolik değişikliklerinin, CO₂’den O₂’ye dönüşüm kapasitelerinin ve ek gıda temini gibi yaşam destek uygulamalarına yönelik potansiyellerinin incelenmesini amaçlamaktadır. Deney, Yıldız Teknik Üniversitesi tarafından yürütülmekte olup, proje yöneticisi Prof. Dr. Didem Özçimen tarafından yönetilmektedir. 

• UzMAn: Bu deneyde, mikroalglerin uzayda maruz kalacakları mikro yerçekimi koşulları altında büyüme, dayanıklılık ve metabolik değişiklikleri analiz edilerek, CO₂ yakalama ve O₂ üretme kapasiteleri temelinde etkili bir yaşam destek ünitesi geliştirilmesi hedeflenmektedir. Proje, Boğaziçi Üniversitesi tarafından yürütülmekte ve proje yöneticisi Dr. Öğr. Üyesi Berat Haznedaroğlu tarafından yönetilmektedir.

• PRANET: Bu deneyde, sağlık alanında yaygın olarak kullanılan propolis maddesinin, mikro yerçekimi ortamındaki bakteriler üzerindeki antibakteriyel etkisinin, kontrol ve deney grupları oluşturarak yerçekimli koşullarla karşılaştırılması hedeflenmektedir. Çalışma, Muş Bilim ve Sanat Merkezi tarafından yürütülmekte ve proje yöneticisi Birsen Geçer liderliğinde gerçekleştirilmektedir.

• VOKALKORD: Bu deney, mikro yerçekimi ortamının insan sesinde yarattığı frekans değişikliklerini, akıllı saat üzerinde entegre yapay zekâ desteği kullanarak analiz etmek suretiyle, solunum sistemi fizyolojisiyle ilişkili sağlık sorunlarının erken teşhisini gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Deney, Haliç Üniversitesi tarafından yürütülmekte olup, proje yöneticisi Prof. Dr. Gökhan AYDEMİR tarafından yönetilmektedir. 

• OKSİJEN SATURASYONU: Bu deneyde, yapay zeka desteği kullanılarak verilen havanın oksijen seviyesinin mikro yerçekimi koşullarında ölçülmesi ve elde edilen verilerle, düşük yerçekiminin solunum sistemi üzerindeki etkilerinin tespit edilmesi amaçlanmaktadır. Deney, Nişantaşı Üniversitesi tarafından yürütülmekte ve proje yöneticisi Dr. Oğuzhan Aydemir tarafından yönetilmektedir.

Axiom Mission 3

Türkiye’nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu, Axiom Space tarafından düzenlenen Ax-3 uçuşuna entegre edilerek, Türkiye'nin ilk astronotu Alper Gezeravcı'yı ISS'e taşıdı.

Ax-3 uzay görevi için SpaceX’e ait Dragon kapsülü, ABD’nin Florida eyaletindeki Kennedy Uzay Üssü’nden Falcon 9 roketi ile 19 Ocak 2024’te TSİ 00.49’da uzaya fırlatıldı. Misyon lideri Michael Lopez-Alegria, ABD ve İspanya’yı temsil ederken; İtalyan Hava Kuvvetleri’nden pilot Walter Villadei ve Avrupa Uzay Ajansı adına görev alan İsveçli Marcus Wandt da ekibin diğer üyeleriydi. Yaklaşık 36 saat süren uzay yolculuğunun ardından Alper Gezeravcı’nın da aralarında yer aldığı Ax-3 ekibi, 20 Ocak’ta TSİ 13.42 civarında ISS'e ulaştı.

Astronotları taşıyan Dragon kapsülünün ISS’e kenetlenmesinin ardından 4 kişilik Ax-3 ekibi istasyona girdi. Ekibin ISS'e girmesinin hemen akabinde Ax-3 ekibiyle kurulan canlı bağlantıda konuşan Gezeravcı'nın uzaydaki ilk sözleri, "Türkiye'nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu için ilk Türk'ün uzaya adım attığı şu anda Yüce Ata'mızın sözüyle bu anı başlatmak istiyorum: Türkiye Cumhuriyetimizin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ün dahiyane sözü; 'İstikbal göklerdedir.' " şeklinde oldu.

Ax-3 ekibi sadece bilimsel çalışmalar için gerekli malzemeleri değil, kişisel anlam taşıyan ve ülkelerini simgeleyen değerli objeleri de yanlarında götürdü. Örneğin Alper Gezeravcı’nın bavulunda Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan tarafından kendisine takdim edilen Türk bayrağı, ailesine ait fotoğraflar ve Yörük kültürüne ait bazı objeler yer aldı.

Alper Gezeravcı, ISS’te geçirdiği 14 gün boyunca tam başarıyla gerçekleştirdiği 13 bilimsel deneyle, Türkiye'nin uzay araştırmaları alanındaki kararlılığını tüm dünyaya kanıtladı. Bu deneyler; insan sağlığı, biyoteknoloji, malzeme bilimi ve uzay teknolojileri gibi pek çok konu açısından önemli veriler ortaya koydu.

ISS’te yalnızca deneyleri yürütmekle kalmayan Alper Gezeravcı; aynı zamanda düzenli olarak gerçekleştirdiği canlı bağlantılarla Türkiye’deki bilim insanları, üniversitelerdeki proje yöneticileri ve gençlerle etkileşimde bulundu. Bu bağlantılar sırasında özellikle; EXTREMOPHYTE deneyinde bitkilerin tuz stresine karşı gösterdiği tepkileri, CRISPR-GEM deneyinde mikro yerçekimi ortamında bitkilerde gen düzenlemesinin verimliliğini ve VOKALKORD deneyindeki yapay zeka destekli ses frekans analizlerini detaylarıyla paylaştı.

ISS’teki çalışmalarıyla Türkiye’nin gelecekteki uzay projelerine güçlü bir temel oluşturan Alper Gezeravcı, gerçekleştirdiği canlı yayınlarla da gençlere ilham vererek Türkiye’nin havacılık ve uzay alnında daha büyük adımlar atmasının zeminini hazırladı. Bu görev, yalnızca bilimsel açıdan değil, aynı zamanda Türkiye’nin uzaydaki potansiyelini şekillendirme adına da büyük bir dönüm noktası oldu.

DÜNYA ve Türkiye İçin Önemi

Türkiye’nin İnsanlı İlk Uzay Misyonu; sadece bilimsel ve teknolojik başarılarından dolayı değerli değil, aynı zamanda toplumsal ve kültürel açıdan da büyük bir öneme sahiptir. Cumhuriyetimizin 100. yılı vesilesiyle simgesel bir anlam kazanan bu görev; Selçuklu yıldızı içerisinde bulunan Türk bayrağı etrafında, tarihte kurulan 16 büyük Türk devletini simgeleyen 16 adet yıldız motifiyle bezeli özel bir armayla temsil edilmiştir.

Geleceğe yönelik stratejiler ve projeler, bu misyonun sadece bir başlangıç olduğunu ortaya koymaktadır. Uzun vadeli planlar arasında Ay’a insanlı inişler ve Mars’a gönderilecek insansız keşif araçları yer alırken, yerli roket ve uzay aracı geliştirme çalışmalarıyla bağımsız uzay fırlatma yeteneğine ulaşılması hedeflenmektedir. Ayrıca Avrupa, ABD, Asya ve diğer bölge ülkeleriyle stratejik iş birliklerinin; küresel uzay araştırmaları ve bilimsel veri paylaşımını arttırarak Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası arenadaki prestijini daha da pekiştirmesi beklenmektedir.