Üçüncü Sinema

Üçüncü Sinema (Third Cinema), 1960'ların sonunda Latin Amerika'da ortaya çıkan; sömürgecilik, yeni sömürgecilik ve kapitalist sisteme karşı konumlanan politik bir sinema hareketidir. Arjantinli sinemacılar Fernando Solanas ve Octavio Getino'nun 1968 yapımı La hora de los hornos (Kızgın Fırınlar Saati) filminin ardından, 1969 yılında yayımladıkları "Üçüncü Bir Sinemaya Doğru" (Hacia un Tercer Cine) başlıklı manifesto ile teorik çerçevesi oluşturulmuştur. ^【1】Bu manifesto, sinemayı kitlelerin özgürleşmesi ve toplumsal yapının dönüştürülmesi hedefiyle bir eylem ve dekolonizasyon aracı olarak tanımlamaktadır. Aynı zamanda kuramsal zeminde Bertolt Brecht’in eleştirel aklı ve Walter Benjamin’in yaklaşımları, Üçüncü Sinema'nın kaynakları arasında gösterilmektedir.^【2】Akım, "Üçüncü Dünya" ismini 1955 yılında gerçekleşen Bandung Konferansı'nda ortaya atılan "üç dünya" teorisinden almaktadır. ^【3】

^{Fernando Solanas (}Store norske leksikon⁾

Fernando Solanas ve Octavio Getino, manifestolarında sinemayı ideolojik ve üretim pratiklerine göre üç kategoriye ayırmaktadır:

• Birinci Sinema (Ticari Sinema): Hollywood modeliyle özdeşleştirilen bu kategori, sinemayı bir gösteri ve tüketim nesnesi olarak tanımlar. Kapitalist sistemin ve tekelleşmiş sermayenin ideolojik yapısıyla ilişkilendirilir. Anlatı geçişkenliğinin sağlandığı ve neden-sonuç ilişkisinin bulunduğu klasik anlatı formunu kullanarak izleyiciyi pasif bir tüketici konumunda tuttuğu ifade edilir.
• İkinci Sinema (Sanat / Yazar Sineması): Avrupa sanat sineması veya yazar (auteur) sineması formlarında görülür. Birinci sinemanın standart diline bireysel düzeyde karşı çıksa da Solanas ve Getino'ya göre, burjuva dünya görüşünün sınırları içinde kalır. Yönetmenin bireysel ifadesinin ön plana çıktığı bu sinema, sistem tarafından asimile edilebilir bir tür olarak değerlendirilmiştir.
• Üçüncü Sinema (Devrimci Sinema): Sistem dışı, militan ve kolektif bir sinema olarak tanımlanır. Kamerayı bir "tüfek", projektörü ise saniyede 24 kare ateş eden bir silah olarak nitelendiren bu anlayış, gerilla tipi film yapım pratiğini benimser. Kitlelerin anti emperyalist mücadelesine katılmayı ve dekolonizasyonu gerçekleştirmeyi hedefler.

Üçüncü Sinema Hareketi, Sovyet avangardı (Dziga Vertov, Sergey Ayzenştayn), İtalyan yeni gerçekçiliği ve İngiliz belgesel okulu (John Grierson) gibi akımların biçimsel ve politik pratiklerinden etkilenmiştir.

Solanas ve Getino'nun manifestosu ile paralel olarak, Kübalı Julio Garcia Espinosa'nın "Mükemmel Olmayan Bir Sinema İçin" (1969) manifestosu ve Brezilyalı Glauber Rocha'nın "Açlık Estetiği" (1965) başlıklı yazıları, akımın teorik altyapısında yer alır.^【4】Etiyopyalı akademisyen Teshome Gabriel, Frantz Fanon'un sömürge halklarının kültürel gelişimine dair fikirlerini Üçüncü Sinema'ya uyarlayarak; koşulsuz asimilasyon, yerlici/nostaljik dönem ve mücadeleci aşama şeklinde üçlü bir sınıflandırma yapmıştır.

Üçüncü Sinema evrensel bir estetik norm belirlemez. Belgesel, kurmaca veya bu ikisinin birleştiği formlar, kurtuluş mücadelesine hizmet ettiği ölçüde geçerli kabul edilir. Klasik sinemanın olayların doğrusal bir nedensellikle anlattığı ve kapalı bir yapıyla aktarıldığı anlatısı kırılır. Akımın biçimsel ve kavramsal uygulamalarından biri "film eylemi" (film act) kavramıdır. Film, projeksiyon sırasında durdurulup izleyicilerin tartışmasına olanak tanıyacak şekilde açık uçlu tasarlanır; böylece seyircinin, aktif bir katılımcıya dönüşmesi hedeflenir. Felsefi okumalarda, Birinci Sinema'nın molar zeminde "hareket-imge" üzerinden işlediği, Üçüncü Sinema'nın ise "zaman-imge" aracılığıyla moleküler zeminde yeni öznellik üretimlerine zemin hazırladığı ifade edilmektedir.

^{La Hora De Los Hornos Film Afişi (}IMdb⁾

Hareket, kuramcıları tarafından coğrafi değil ideolojik bir kategori olarak tanımlanmıştır. ABD'deki "Newsreel" grubu, Fransa ve İtalya'daki öğrenci hareketleri ile Britanya'daki siyahi sinema kolektifleri Üçüncü Sinema kapsamında değerlendirilmiştir. Dünyanın farklı bölgelerinden Üçüncü Sinema kapsamında incelenen örnekler şunlardır:

Hareketin ilk örneklerinden olan La hora de los hornos (1968), doğrudan politik katılımı önceleyen kurgusuyla öne çıkar. Patricio Guzman'ın ekibinin çektiği La batalla de Chile (1975-1979) belgesel üçlemesi, Allende dönemini ve burjuvazinin ayaklanmasını belgeleyen eserler arasında yer alır.

İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki dekolonizasyon dönemiyle bağımsızlığına kavuşan ülkelerde Üçüncü Sinema, neo kolonyalizm (yeni sömürgecilik) eleştirisi üzerine odaklanır. Ousmane Sembene’nin yönettiği Senegal yapımı Xala (1974) filmi, bağımsızlık sonrası yönetimi devralan ancak sömürgecilerin ekonomik ve kültürel alışkanlıklarını kopyalayan ulusal burjuvaziyi eleştirir. Filmde yerel Volof dili yerine Fransızca kullanılması ve Batı'dan ithal edilen ürünlerin tüketilmesi neo kolonyalizmin göstergeleri olarak işlenir.

Irkçı Apartheid rejimine karşı 1980'li ve 1990'lı yıllarda çekilen filmler bir Üçüncü Sinema kuşağı oluşturmuştur. Siyahların dolaşımını engelleyen "geçiş yasalarını" (pass law) eleştiren My Country My Hat (1983), ekonomik yoksunluk nedeniyle suça itilen siyah bir gencin hikâyesi üzerinden devletin şiddetini konu alan Mapantsula (1988) ve baba otoritesi üzerinden ırkçı sistem eleştirisi yapan The Chicken Man (1990) gibi filmler bu dönemde üretilmiştir.

1990'lı yılların ortalarına gelindiğinde, neoliberal kapitalizmin küresel düzeyde yaygınlaşması ve postkolonyal teorinin ekonomik/sınıfsal temelden kültürel farklılık konularına yönelmesiyle bazı eleştirmenler tarafından Üçüncü Sinema'nın sona erdiği öne sürülmüştür. Hareketin yerini, merkez ve çeper ilişkilerini ele alan "Dünya Sineması" (World Cinema) tartışmaları almıştır. Bununla birlikte, Üçüncü Sinema'nın ötekilik politikası ve Avrupa merkezci estetiğe yönelik yapısal eleştirisi, 1986 Edinburgh Konferansı gibi organizasyonlarda da tartışılmış ve çağdaş kültürel incelemeler üzerinde teorik bir altyapı oluşturmuştur.