Uğur Mumcu (22 Ağustos 1942-24 Ocak 1993), Türkiye’de araştırmacı gazeteciliğin gelişiminde belirleyici rol oynamış gazeteci, yazar ve hukukçudur. Yazı ve araştırmaları, Türkiye’nin yakın dönem siyasal tarihi, hukuk devleti, askerî müdahaleler, terör, dış politika, istihbarat yapılanmaları ve laiklik ekseninde şekillenmiştir. Çalışmalarında belgeye dayalı gazetecilik yöntemini esas almıştır.

Ailesi ve Çocukluk Yılları

Uğur Mumcu, Kırşehir’de doğmuştur. Babası tapu kadastro memuru Hakkı Şinasi Mumcu, annesi Nadire Mumcu’dur. Ailesinin kamu görevi nedeniyle çocukluk yıllarını büyük ölçüde Ankara’da geçirmiştir. Bu dönem, düzenli eğitim aldığı ve erken yaşta okuma alışkanlığı kazandığı bir süreç olarak belgelenmektedir.

Eğitim Hayatı

İlköğrenimini Ankara’da, ortaöğrenimini Ankara Cumhuriyet Ortaokulu ve Ankara Deneme Lisesi’nde tamamlamıştır. Ardından Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’ne girmiş ve 1965 yılında mezun olmuştur. Hukuk eğitimi, ilerleyen yıllarda yazılarında hukuki kavramları sistemli biçimde kullanmasının temelini oluşturmuştur.

Üniversite Yılları ve Yazı Hayatının Başlangıcı

Üniversite yıllarında yazı hayatına başlamıştır. Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan “Türk Sosyalizmi” başlıklı makalesiyle 1962'de Yunus Nadi Ödülü’nü kazanmıştır. Aynı dönemde öğrenci hareketleri içinde yer almış ve Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Öğrenci Derneği başkanlığı yapmıştır. Bu dönem, Mumcu’nun siyasal düşünceyle kurduğu ilişkinin belirginleştiği bir evre olarak öne çıkmaktadır.

Kariyer

Akademik Deneyim

1969 yılında Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde idare hukuku kürsüsünde asistan olarak görev almıştır. Ancak akademik kariyerini sürdürmek yerine gazeteciliği tercih etmiştir. Bu tercih, hukuki bilgiyi kamusal denetim ve kamuoyunu bilgilendirme amacıyla kullanma isteğiyle ilişkilendirilmektedir.

Gazeteciliğe Geçiş ve Mesleki Çizgisi

Uğur Mumcu, gazeteciliği yalnızca haber aktarma faaliyeti olarak değil, kamusal sorumluluk alanı olarak ele almıştır. Ant, Cumhuriyet, Devrim, Yeni Ortam, Milliyet ve Cumhuriyet gazetelerinde yayımlanan yazılarında belge, arşiv ve tanıklıklara dayalı araştırmaları esas almıştır. Söylentiye değil, doğrulanabilir bilgiye dayanan bir yöntem benimsemiştir.

Mumcu’nun gazetecilik pratiği Türkiye’de askerî müdahalelerle şekillenen siyasal ortamdan doğrudan etkilenmiştir. 27 Mayıs 1960, 12 Mart 1971, 12 Eylül 1980 müdahaleleri, Mumcu’nun yazılarında hukuk devleti, demokrasi ve özgürlükler bağlamında eleştirilmiştir. 12 Mart döneminde tutuklanması ve cezaevi deneyimi, onun devlet-birey ilişkisine dair vurgularını derinleştirmiştir.

Araştırmacı Gazetecilik Anlayışı

Mumcu’nun gazetecilik anlayışı; belgeye dayalı çalışma, arşiv taraması, hukuki metinlerin kullanımı, tanıklıkların karşılaştırılması ilkeleri üzerine kuruludur. Çalışmalarında terör örgütleri, silah kaçakçılığı, dış istihbarat ilişkileri, tarikat-siyaset bağlantıları ve devlet içi yapılanmalar yer almıştır. Bu yaklaşım, onu döneminin köşe yazarlığından ayıran temel unsur olarak değerlendirilir.

1990’lı Yıllar ve Son Çalışmaları

1990’lı yılların başında Mumcu’nun çalışmaları özellikle Kürt meselesi, PKK, Hizbullah, kontrgerilla yapılanmaları ve dış müdahaleler üzerine yoğunlaşmıştır. Ölümünden önce Kürt sorunu üzerine kapsamlı bir dosya hazırlığı içinde olduğu, dosyalarında ve notlarında açık biçimde görülmektedir.

Ölümü

Uğur Mumcu, 24 Ocak 1993 tarihinde Ankara’daki evinin önünde otomobiline yerleştirilen bombanın patlaması sonucu hayatını kaybetmiştir. Suikast, Türkiye’de geniş çaplı toplumsal tepkiye yol açmış ve basında yoğun biçimde yer almıştır.

Cinayet Soruşturması ve Yargı Süreci

Uğur Mumcu’nun 24 Ocak 1993 tarihinde Ankara’da bombalı saldırı sonucu öldürülmesinin ardından soruşturma Ankara Devlet Güvenlik Mahkemesi Savcılığı tarafından yürütülmüştür. Olay yerinden elde edilen bulgular, saldırının uzaktan kumandalı patlayıcı ile gerçekleştirildiğini ortaya koymuştur. İlk aşamada saldırının arkasındaki kişi veya yapı net biçimde tespit edilememiş, soruşturma farklı olasılıklar üzerinden ilerlemiştir.

Dosyalara göre Uğur Mumcu cinayeti, farklı dönemlerde farklı fail ve örgütlerle ilişkilendirilmiş; ancak bu ilişkiler arasında kesinlik sağlayan, tüm bağlantıları açıklayan bir sonuca ulaşılamamıştır. Cinayet, Türkiye’de faili meçhul ya da tam aydınlatılamamış siyasi cinayetler bağlamında ele alınmaya devam etmektedir.

İslami Hareket Örgütü ve İran Bağlantısı İddiası

Soruşturmanın ilerleyen safhalarında, kamuoyuna ve dosyalara “İslami Hareket Örgütü” adıyla yansıyan yapılanma, cinayetin faili olarak gösterilmiştir. Bu kapsamda bazı kişiler gözaltına alınmış ve yargılanmıştır. Örgütün İran bağlantılı olduğu yönünde iddialar bulunmaktadır. Mumcu suikastının da bu yapı tarafından gerçekleştirildiği ileri sürülmektedir. Ancak bu iddialar, yargı sürecinde tartışmalı kalmış ve dosya farklı aşamalarda bozulmuştur.

Umut Operasyonu ve Yargı Süreci

1990’lı yılların sonlarında “Umut Operasyonu” adı verilen kapsamlı bir soruşturma çerçevesinde, Uğur Mumcu suikastı dâhil olmak üzere çeşitli siyasi cinayetler birlikte ele alınmıştır. Bu dava kapsamında bazı sanıklar hakkında mahkûmiyet kararları verilmiş; ancak kararlar Yargıtay aşamasında kısmen bozulmuş veya eksik inceleme gerekçesiyle geri gönderilmiştir. Süreçte, yargılamaların uzun sürmesi, delil yetersizliği ve çelişkili beyanlar yer almıştır.

Tevhid-i Selam / Kudüs Ordusu İddiası

İlerleyen yıllarda, Uğur Mumcu suikastının “Tevhid-i Selam / Kudüs Ordusu” adlı yapılanma ile bağlantılı olduğu iddiası gündeme gelmiştir. Bu çerçevede yeni soruşturmalar açılmış ve bazı sanıklar bu örgütle ilişkilendirilmiştir. Ancak bu iddia da cinayeti tüm yönleriyle açıklayan kesin ve kapanmış bir yargı sonucuna ulaşmamıştır.

Azmettiriciler Meselesi

Yargı kararlarında bazı failler cezalandırılmış olsa dahi, saldırının arkasındaki karar verici yapı veya kişiler konusunda dosyanın tamamlanmadığı açıkça ifade edilmektedir. Bu nedenle, cinayet hukuki açıdan sonuçlanmış görünse bile, toplumsal ve tarihsel açıdan “aydınlatılamamış” bir dosya olarak değerlendirilmektedir.

Eserleri

Uğur Mumcu’nun kitapları ve derleme yazıları; Türkiye’nin yakın siyasal tarihi, terör olgusu, laiklik, dış politika ve devlet yapısı üzerine yoğunlaşmaktadır. Bu eserler, yalnızca gazetecilik ürünü değil, aynı zamanda dönemsel belge niteliği taşıyan çalışmalar olarak kabul edilmektedir.

Eserleri şunlardır:

• Mobilya Dosyası (1975)
• Suçlular ve Güçlüler (1975)
• Sakıncalı Piyade (1977)
• Bir Pulsuz Dilekçe (1977)
• Büyüklerimiz (1978)
• Çıkmaz Sokak (1979)
• Rabıta (1979)
• Tüfek İcad Oldu (1980)
• Silah Kaçakçılığı ve Terör (1981)
• Söz Meclisten İçeri (1981)
• Ağca Dosyası (1982)
• Terörsüz Özgürlük (1982)
• Papa-Mafya-Ağca (1984)
• Sakıncasız (1984)
• Devrimci ve Demokrat (1985)
• Liberal Çiftlik (1985)
• Aybar ile Söyleşi (1986)
• 12 Eylül Adaleti (1987)
• İnkılap Mektupları (1987)
• Bir Uzun Yürüyüş (1988)
• Tarikat-Siyaset-Ticaret (1988)
• 40'ların Cadı Kazanı (1990)
• Kazım Karabekir Anlatıyor (1990)
• Kürt İslam Ayaklanması 1919-1925 (1991)
• Gazi Paşa'ya Suikast (1992)
• Kürt Dosyası (1993)
• Katiller Demokrasisi (1997)
• Saklı Devletin Güncesi 'Çatlı vs.' (1997)
• Gazetecilik (1998)
• Polemikler (1998)
• Uyan Gazi Kemal (1998)
• Bu Düzen Böyle Mi Gidecek? (1999)
• Söze Nereden Başlasam (1999)
• Bomba Davası ve İlaç Dosyası (2000)
• Unutmayalım, Unutturmayalım (2003)
• Eğilmeden Bükülmeden (2004)
• Kır Çiçekleri (2004)
• Türk Memet Nöbete (2004)
• Dost Yüzlerde Zaman (2005)
• Çocuklar İçin (2009)
• İsterler ki Susalım (2011)
• Beyaz Melek (2011)

Ödülleri

Uğur Mumcu'nun aldığı ödüller şunlardır:

• 1962, Yunus Nadi Ödülü: "Türk Sosyalizmi" başlıklı makalesiyle almıştır.
• 1979, Türk Hukuk Kurumu Yılın Hukukçusu Ödülü.
• 1979, Çağdaş Gazeteciler Derneği Yılın Gazetecisi Ödülü.
• 1980 ve 1987, Sedat Simavi Vakfı Kitle Haberleşme ve Gazetecilik Ödülü.
• 1980, 1982 ve 1992, İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Ödülü: İnceleme dalında almıştır.
• 1983, İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Ödülü: Röportaj ve seri röportaj dalında almıştır.
• 1984, 1985 ve 1987, Nokta Dergisi Yılın Doruktaki Gazetecisi Ödülü.
• 1987, İstanbul Gazeteciler Cemiyeti Ödülü: Güncel yazılar dalında almıştır.
• 1987, Cumhuriyet Gazetesi Örnek Gazeteci Ödülü: Rabıta olayı dolayısıyla almıştır.
• 1988, Cumhuriyet Gazetesi Bülent Dikmener Haber Ödülü.
• 1993, Nokta Dergisi Doruktakiler Basın Onur Ödülü.
• 1993, Gazeteciler Cemiyeti Basın Özgürlüğü Ödülü.

Mirası ve Etkisi

Suikast, ulusal basında farklı siyasal perspektiflerle ele alındığı gösterilmektedir. Cinayet, yalnızca bir gazeteci öldürülmesi olarak değil; basın özgürlüğü, demokrasi ve hukuk devleti bağlamında simgesel bir olay olarak sunulmuştur.

Uğur Mumcu’nun ölümü sonrasında her yıl 24 Ocak’ta anma etkinlikleri düzenlenmektedir.

Anısına kurulan Uğur Mumcu Araştırmacı Gazetecilik Vakfı, araştırmacı gazeteciliği destekleyen eğitim, yayın ve etkinlikler yürütmektedir. Mumcu, Türkiye’de basın özgürlüğü ve araştırmacı gazetecilik tartışmalarında simgesel bir figür olarak yerini korumaktadır.

Uğur Mumcu'nun öldürülmesinin ardından Selda Bağcan "Uğur'lar Olsun" şarkısını yapmıştır.