Uğursuz Mumya

Uğursuz Mumya (The Unlucky Mummy), Londra'daki British Museum koleksiyonunda EA 22542 envanter numarasıyla yer alan, Antik Mısır'ın 21. Hanedanlık dönemine (yaklaşık MÖ 950) ait ahşap ve alçıdan yapılmış bir mumya tabutu kapağıdır.^【1】 Nesne, kurum kayıtlarında 1889,0731.1 tescil numarası altında Antik Mısır ve Sudan Departmanı envanterine kayıtlıdır. Erken dönem müze yayınlarında "Amen-Ra Rahibesi" biçiminde adlandırılan eser, müze kataloglarında "Uğursuz Mumya" başlığıyla tanımlanmaktadır.^【2】 Yaygın popüler isimlendirmesinin aksine bu nesne insan kalıntısı veya beden içeren bir mumya olmayıp, mumyalanmış cesedin üzerine yerleştirilen 162 ila 168,5 santimetre uzunluğunda sıvalı ve boyalı bir iç tabut kapağıdır.^【3】

Günümüzde British Museum'un 62 numaralı salonunda (Mısır Ölüm ve Ahiret Galerisi, Vitrin 21) sergilenmekte olan nesnenin kökeni Antik Mısır'daki Teb (Thebes) kentine dayanmaktadır. Ahşap kapakla örtülen asıl insan mumyası Mısır'da kalmış ve İngiltere'deki müze koleksiyonuna hiçbir zaman dahil edilmemiştir. Müze mütevelli heyetinin koleksiyon parçalarını satma veya devretme yetkisi bulunmadığından eser sürekli kurum mülkiyetinde tutulmuş; dünya savaşlarındaki koruma tedbirleri ile geçici sergiler haricinde müzeden çıkarılmamıştır.^【4】

Arkeolojik nesne; 168,50 santimetre uzunluğa, 38 santimetre genişliğe ve 12 santimetre kalınlığa sahip, ahşaptan imal edilmiş bir mumya tabutu kapağıdır. Eserin ahşap gövdesi üzerine uygulanan alçı kaplama, boya ve vernik katmanlarıyla biçimlendirilmiştir. Yüzeydeki dekoratif unsurların büyük kısmı alçı üzerinde kabartma tekniğiyle modellenmiş; süslemelerde kırmızı, mavi, açık yeşil ve koyu yeşil pigmentler kullanılmıştır. Yüzeydeki genel sarımsı görünüm ise kullanılan sarı zeminden veya uygulanan koruyucu verniğin zamanla sararmasından kaynaklanmaktadır. Gövdenin üst kısmında sakalsız bir yüz betimlemesi ile parmakları açık biçimde dışa uzatılmış eller yer almakta; bu anatomik duruş antik Mısır defin ikonografisinde büstün bir kadını temsil ettiğini doğrulamaktadır. Göğüs bölgesinde ise çok dizili, geniş ve detaylı işlenmiş renkli bir çiçekli gerdanlık bulunmaktadır.^【5】

Antik Mısır’ın 21. Hanedanlık dönemine (yaklaşık MÖ 950) tarihlenen ve Teb kökenli olan nesne, dönemin karmaşık dini sembolizmini taşımaktadır. Ahşap kapak üzerindeki kompozisyonda; güneşe tapınan babun figürleri, Osiris ve İsis’e ait kutsal semboller, taçlı kobra motifleri ile Teb'de yerel koruyucu tanrı olarak hürmet gören 18. Hanedan kralı I. Amenhotep'in adını içeren bir kartuş bulunmaktadır. Üzerinde ölen kişinin özel adı yer almayıp yalnızca öte dünyaya geçişi düzenleyen standart dini ibareler mevcuttur. Antik Mısır cenaze ritüellerinde merhumun evrensel düzen içinde yeniden doğuşunu simgeleyen bir mikrokozmos işlevi gören bu mumya tahtası, üzerindeki alçı işçiliği ve yüksek boya kalitesiyle üst statüden bir kişiye ait olduğunu göstermektedir.^【6】

Eserin Mısır'daki keşif süreci, 1860'lı yıllarda İngiliz seyyah Thomas Douglas Murray ve arkadaşı Arthur F. Wheeler'ın da aralarında bulunduğu bir grubun Nil seyahatine dayanmaktadır. Teb bölgesindeki Deir el-Bahri mezarlık alanlarında yerel antikacı ve mezar soyguncuları aracılığıyla resmî makamların bilgisi dışında satın alınan mumya tahtası, gruptakiler arasında çekilen kura sonucunda Arthur F. Wheeler'ın mülkiyetine geçmiştir. Satın alımın ardından İngiltere'ye nakledilen ve Tilbury Limanı üzerinden Londra'ya ulaştırılan nesne, Wheeler'ın kız kardeşi Mrs. Warwick Hunt'ın Holland Park'taki ikametgâhında muhafaza edilmiştir. Eserin Mısır'dan çıkarılması, dönemin yürürlükteki eski eser yasalarına aykırı özel ticaret kanalları üzerinden gerçekleştiğinden, nesneye ilişkin ayrıntılı bir arkeolojik buluntu kayıt defteri veya resmî köken belgesi oluşturulmamıştır.^【7】

Temmuz 1889'da Mrs. Warwick Hunt, nesneyi kardeşi Arthur F. Wheeler adına resmî olarak British Museum'a bağışlamıştır.^【8】 Bu bağış kapsamında mumya tahtasıyla birlikte mumyalanmış timsahlar ve üzerinde yüzük bulunan bir mumya eli gibi küçük ölçekli Mısır nesneleri de kurum koleksiyonuna teslim edilmiştir. Antik Mısır ve Sudan Departmanı envanterinde EA 22542 ve 1889,0731.1 tescil numaralarıyla kayda geçirilen eser, 1890 yılından itibaren müzenin Birinci Mısır Salonu'nda sergilenmeye başlanmıştır. Müze mütevelli heyetinin yürürlükteki yasal statüsü gereği kurum envanterine giren eserlerin satılması veya devredilmesi yetkisi bulunmadığından, obje bağışlandığı tarihten itibaren sürekli olarak British Museum mülkiyetinde tutulmuş ve koruma altına alınmıştır.^【9】

Eser hakkındaki felaket ve uğursuzluk iddialarını içeren şifahi anlatılar, 19. yüzyılın son çeyreğinde Londra cemiyet hayatındaki hususi toplantılarda kulaktan kulağa aktarıldı. Kamuoyuna açık ilk yazılı basın haberi, Daily Express gazetesi editörü Bertram Fletcher Robinson’ın 1904 yılı başlarında British Museum Mısır ve Asur Eski Eserleri Sorumlusu Ernest Wallis Budge ile gerçekleştirdiği görüşmenin ardından hazırlandı. Robinson, 3 Haziran 1904 tarihinde Daily Express gazetesinin ilk sayfasında "A Priestess of Death: Weird Story of an Egyptian Coffin" (Ölüm Rahibesi: Bir Mısır Tabutunun Garip Hikâyesi) başlıklı kapsamlı makaleyi yayımlayarak söz konusu söylentileri resmî olarak kitlesel basına taşıdı. Bu yayın, özel ortamlarda konuşulan anlatının küresel ölçekteki tabloid basın ağlarına aktarılmasının ilk somut adımını oluşturdu.^【10】

Gazeteci ve spiritüalist William T. Stead ile Thomas Douglas Murray’in müzedeki Mısır salonunda gece ruh çağırma seansı düzenleme talepleri müze yönetimi tarafından reddedildi. Buna karşın Stead, 1909 yılında kaleme aldığı anlatıları sendikasyon yoluyla uluslararası basın ağlarına dağıttı; bu durum haberin 15 Ağustos 1909’da San Francisco Examiner gazetesinde "Ghost of Mummy Haunts the British Museum" başlığıyla yayımlanmasını sağladı. Aynı yılın Ağustos ayında Pearson’s Magazine dergisi eserin resmini "The Mysterious Mummy" (Gizemli Mumya) başlığıyla kapak görseli olarak bastı. Süreç içerisinde Occult Review (1913) gibi mecraların yayını sürdürmesi, 19. yüzyıl sonu Viktorya ve Edward dönemlerindeki spiritüalizm akımı ile dönemin sansasyonel habercilik tekniklerinin birleşmesi sonucu nesne uluslararası bir medya fenomenine dönüştü.^【11】

Anlatının merkezinde yer alan İngiliz gezgin Thomas Douglas Murray, 1860'lı yıllardaki Nil seyahatinde ava çıktığı sırada tüfeğinin kazara ateş alması sonucu sağ kolundan ağır yaralanmış ve kangren gelişmesi üzerine kolu ampute edilmiştir. Dönemin el falcısı Cheiro'nun (Louis Hamon), seyahat öncesinde Murray'nin elini inceleyerek kolunu kaybedeceğine dair öngörüde bulunduğu iddia edilmiştir. Yine yaygın anlatıya göre Murray ile seyahat eden arkadaş grubundan iki kişi İngiltere'ye dönüş yolunda hayatını kaybetmiş, gruptaki diğer isim ise mali çöküş yaşayarak yoksullaşmıştır. Ayrıca kapağın Mısır'daki ilk bulucuları ile kazı alanında taşıma yapan yerel görevliler ani ölümler veya çöl kaybolmalarıyla karşılaşmıştır.^【12】

Eserin İngiltere'ye naklinin ardından Teozofi Derneği kurucusu Helena Blavatsky, nesnenin sergilendiği evde yoğun bir olumsuz rütbe ve kötü nüfuz tespit ederek kapağın evden çıkarılmasını tavsiye etmiştir.^【13】 Nesneyle temas eden kişilere ilişkin anlatılarda, kapağın fotoğrafını çeken fotoğrafçının aniden ölmüş veya intihar etmiş, yardımcısının yaralanmış olduğu; nesneyi British Museum'a getiren nakliye aracının geri manevra yaparken bir yayayı sıkıştırmış, taşıma işlemini yöneten müze amirinin ise masasında ölü bulunmuş olduğu iddia edilmiştir.^【14】

Medya boyutunda ise Daily Express gazetesi editörü Bertram Fletcher Robinson, nesne hakkındaki incelemelerini yayımladıktan kısa bir süre sonra, 1907 yılında 36 yaşında tifo nedeniyle yaşamını yitirmiştir.^【15】 Yakın arkadaşı yazar Sir Arthur Conan Doyle, bu vakayı kapağı koruyan "elemental" adı verilen doğa ruhlarının müdahalesi şeklinde yorumlamıştır. Efsaneye dahil olan folklorist Margaret Murray, nesnenin Alman İmparatoru'na verilerek I. Dünya Savaşı'na yol açtığı öyküsünü öğrencilerini eğlendirmek amacıyla uydurduğunu açıklamış; Montague Summers ise esere saygısızlık eden hizmetkarların ölümlerine dair detayları yazılı yayınlara eklemiştir.^【16】

12 Nisan 1912 gecesi RMS Titanic gemisinde seyahat eden spiritüalist gazeteci William T. Stead, akşam yemeğinde diğer yolculara nesne hakkındaki uğursuzluk öykülerini aktarmıştır. Geminin 15 Nisan 1912'de batmasının ardından New York World ve Westminster Gazette gibi gazeteler, mumya kapağının gemi ambarında bulunduğunu ve felakete yol açtığını haberleştirmiştir. Anlatının sonraki türevleri; Amerikalı sahibinin rüşvet vererek nesneyi filikaya yüklediğini, Carpathia gemisiyle New York'a ulaştırıldığını, Kanada üzerinden geri gönderilirken 29 Mayıs 1914'te Empress of Ireland gemisinin batmasına, Mısır'a nakledilirken ise 7 Mayıs 1915'te Lusitania gemisinin torpillenmesine neden olduğunu içerir. Ayrıca 1980 yılındaki Titanic enkaz arama seferinde mürettebat arasında nesnenin deniz dibindeki lanetine dair söylentiler yayılmıştır.^【17】

Nesne etrafında şekillenen popüler efsaneler, British Museum binası içerisindeki doğaüstü olay anlatılarıyla genişlemiştir. Müze gece bekçileri ve temizlik görevlileri; Mısır salonundaki vitrinden vuruntu, hıçkırık ve çığlık sesleri geldiğini, çevredeki vitrin camlarının aniden kırıldığını ve kapağın alt kısmında beliren sarımsı insansı figürlerin gece turlarındaki görevlileri tehdit ettiğini dile getirmiştir. Yaşandığı söylenen ruhani rahatsızlıklar neticesinde nesnenin sergilendiği konum müze yönetimi tarafından defalarca değiştirilmiş veya eser güvenli kılınmak amacıyla geçici olarak bodrum kata indirilmiştir.^【18】

Müze dışına yayılan efsaneler, kapatılan British Museum metro istasyonu ile müze arasında gizli bir tünel bulunduğu ve peştamal ile gösterişli başlık takan rahibe hayaletinin gece saatlerinde istasyon tünellerinde çığlık atarak dolaştığı öyküsünü kapsar. İki kadının Holborn istasyonu tünellerinde kaybolmasıyla ilişkilendirilen bu şehir efsanesi, 1935 yapımı Bulldog Jack adlı sinema filmindeki metro ve müze tüneli kurgusuna da yansımıştır.^【19】 Tüm bu popüler efsaneler, Antik Mısır medeniyetine ait arkeolojik eserlerin nesnel bağlamından koparılarak magazin basını ve kitle kültürü vasıtasıyla gizemlileştirilmesinin tipik örneklerini oluşturur.

British Museum Mısır ve Asur Eski Eserleri Sorumlusu Ernest Wallis Budge, kamuoyundaki doğaüstü söylentilere karşı resmî yalanlamaları arşiv kayıtlarına geçiren ilk yetkilidir. Budge, 30 Eylül 1909’da The Times gazetesine gönderdiği mektupta iddiaları adım adım çürütmüş; 1923 yılındaki New York Times mülakatında ve 1934 tarihli resmî kurumsal bildirisinde müzenin paranormal olaylarla ilişkilendirilen bir mumya veya tabuta hiçbir zaman sahip olmadığını açıklamıştır. Müze Mütevelli Heyeti’nin yürürlükteki yasal statüsü gereği koleksiyon parçalarını satma veya devretme yetkisi bulunmamaktadır. Nesne, 1889 yılındaki bağıştan itibaren kurum mülkiyetinde tutulmuş; iki dünya savaşındaki güvenlik tedbirleri ile Avustralya ve Tayvan’da düzenlenen geçici sergiler haricinde müze binasından dışarı çıkarılmamıştır.^【20】

Titanic faciasıyla kurulan bağı bilimsel yönden inceleyen Titanic Tarih Kurumu Başkanı Charles Haas, 1985 yılında RMS Titanic gemisine ait resmî kargo manifestosunu (cargo manifest) inceleyerek ambarlarda hiçbir mumya veya mumya kapağının kayıtlı olmadığını belgelemiştir. British Museum yönetimi, 1990’lı yıllarda kamuoyunu bilgilendirmek amacıyla hazırladığı resmî bilgi notunda (information sheet) eserin nesnel ve arkeolojik tanımına yer vermiştir. Müzenin Mısır Eski Eserleri Küratörü John Taylor liderliğindeki uzman ekibin yaptığı derlemeler, mumya kapağına bağlanan şehir efsanelerinin tarihsel belgelerle bağdaşmadığını doğrulamış ve nesnenin kurumsal envanterdeki gerçek niteliğini ortaya koymuştur.^【21】

Akademik incelemelerde "Uğursuz Mumya" efsanesi, Antik Mısır nesnelerinin sömürgeci yöntemlerle yerinden çıkarılması ve Batı müzelerinde nesneleştirilmesi (artefaction) sürecine tepki olarak doğan örtük bir karşı-anlatı (counter-narrative) şeklinde değerlendirilmektedir. 19. yüzyıldaki Britanya emperyalizmi ve sömürgeci el koyma pratikleri, Batı kamuoyunda toplumsal ölçekte bir suçluluk duygusu ve ahlaki huzursuzluk yaratmıştır. Bu çerçevede biçimlenen lanet söylemleri, kutsal mezar bağlamından koparılan ve mülkiyeti devredilen arkeolojik buluntuların kurumlaştırılmış bilimsel tasniflere gösterdiği sembolik bir direnç biçimidir. Söz konusu efsaneler, emperyalist müdahale ile ortaya çıkan tarihsel travmanın popüler kültürdeki bastırılmış dışavurumu olarak kabul edilmektedir.^【22】

Kitle medyasının gelişimi ile Viktorya ve Edward dönemlerindeki Antik Mısır tutkusu (Egyptomania/Mummymania), nesne etrafındaki söylentilerin küresel ölçekte yayılmasında belirleyici bir işlev görmüştür. Başlangıçta mezar soygunculuğuna ve arkeolojik etiğe yönelik ahlaki bir eleştiri niteliği taşıyan lanet anlatıları, kitle iletişim araçları ve sinema sanatı kanalıyla zamanla sömürgeci sorumluluğu gizleyen kötücül bir yabancı tehdit söylemine dönüştürülmüştür. Mısır mumyası imgesi; hızlı sekülerleşme, sanayileşme ve ruhçuluk (spiritüalizm) akımının yarattığı toplumsal kaygıları simgeleyen bir kitle kültürü figürüne dönüşmüş, kurumlaşmış rasyonel müzecilik söyleminin karşısında varlığını koruyan popüler bir fenomen haline gelmiştir.^【23】