Uluborlu Çeki Oyası

Uluborlu Çeki Oyası, Türkiye’nin Isparta iline bağlı Uluborlu ilçesine özgü bir el sanatı olup, coğrafi işaretle koruma altına alınmış geleneksel bir oya türüdür. 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında, 25 Şubat 2021 tarihinde başvurusu yapılan bu el sanatı, 9 Mayıs 2022 tarihinde mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Uluborlu Belediyesi tarafından tescil ettirilen bu oya, ilçenin kültürel mirasının parçasıdır ve üretiminin tüm aşamaları Uluborlu ilçesi sınırları içinde gerçekleşir.

Uluborlu Çeki Oyası (Türk Patent)

Tanım ve Özellikler

Uluborlu Çeki Oyası, genellikle 70 numara renkli merserize dantel ipi kullanılarak tığ ile örülen, üç boyutlu bir oya türüdür. Yaklaşık 90 x 90 cm ölçülerinde kare şeklindeki renkli pamuklu yazmaların (çeki) kenarlarına işlenir. Oyada kullanılan iplikler, 5 gramlık yumaklardan oluşur ve bir yumaktan 10-12 adet çeki motifi elde edilir. Oyanın temel yapısı, yeşil tonlarda örülen zincir şeklindeki bir şerit (kök veya su) üzerine inşa edilir. Bu şerit, 18-22 numara tığ ile yaklaşık 4 metre uzunluğunda hazırlanır. Şerit üzerine, kirpik adı verilen ikinci bir katman eklenir ve bu kirpiklerin üzerine ortalama 10 cm aralıklarla çiçek veya diğer motifler işlenir. Tamamlanmış bir çeki oyasında genellikle 40 adet motif bulunur.

Oyanın en ayırt edici özelliklerinden biri, kolalama işleminde kullanılan geven (Astragalus) bitkisinin kökünden elde edilen süt tozudur. İlkbahar aylarında topraktan çıkarılan geven kökünün sütü, kurutularak toz haline getirilir ve 1:1 oranında suyla karıştırılarak kolalama karışımı hazırlanır. Oya, bu karışıma batırılıp çıkarıldıktan sonra elle şekillendirilir ve bir gün kurumaya bırakılır. Alternatif olarak, jelatin de kolalama için kullanılabilir; bu durumda yarım jelatin yaprağı bir çay bardağı sıcak suda eritilir. Kolalama işlemi, oyanın düzgün ve sert bir görünüm kazanmasını sağlar.

Motifler

Uluborlu Çeki Oyası, doğadan ve günlük yaşamdan esinlenen zengin motif çeşitliliğiyle dikkat çeker. En yaygın kullanılan motif, üç boyutlu ve çok yapraklı gül motifidir. Gül motifi, 12 yapraktan oluşur ve üç kademede örülür: ilk kademede 5, ikinci kademede 4 ve son kademede 3 yaprak birleştirilir. Ortaya tomurcuk eklenir ve motif, iki yeşil yaprakla köke tutturularak tamamlanır. Diğer çiçek motifleri arasında badem çiçeği, erik çiçeği, sümbül, iğde çiçeği, menekşe, küpeli çiçeği, kabak çiçeği, karanfil ve Uluborlu kirazı bulunur. Ayrıca, serçe gözü, kazayağı, tavşan dudağı gibi hayvanlardan esinlenen motifler ile paket taşı, süpürge, yüzük kaşı, sepet, sabır taşı, altın tabak gibi nesnelerden adını alan motifler de kullanılır.

Oya teknikleri arasında tığ oyasının yanı sıra iğne, mekik, firkete ve boncuk teknikleri de görülür. Örneğin, iğne oyası ile işlenen motifler arasında çiçekli tatar, yıldızlı tin tin ve şeker sepeti; mekik oyasında karpuz çekirdeği, kaş ve kirpik, su kemeri; firkete oyasında mantar ve incili; boncuk oyasında ise hanım çantası, aşk merdiveni, Türkan Şoray kirpiği ve subay sırması gibi motifler yer alır.

Üretim Süreci

Uluborlu Çeki Oyasının üretimi, Uluborlu ilçesine özgü geleneksel yöntemlerle yapılır. İlk aşamada, 70 numara merserize dantel ipi ile yeşil renkli zincir şerit örülür. Bu şerit, oyanın temelini oluşturur. Ardından, tığ üzerine ip dolanarak zincir kutucuklardan geçirilir ve kirpik katmanı oluşturulur. Kirpiklerin üzerine, çiçek veya diğer motifler eklenir. Her motif, özenle ve genellikle doğadan esinlenen desenlerle işlenir. Üretim süreci, kolalama ile tamamlanır ve oya, çeki örtüsüne dikilerek satışa hazır hale getirilir. Çeki örtüsü yıprandığında, oya sökülerek başka bir örtüye dikilebilir, böylece uzun süreli kullanım sağlanır.

Denetim ve Koruma

Uluborlu Çeki Oyası, Uluborlu Belediyesi koordinasyonunda, Isparta İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Uluborlu Esnaf Odası ve uzman bir temsilciden oluşan üç kişilik bir denetim mercii tarafından yılda bir kez düzenli olarak denetlenir. Gerektiğinde veya şikayet üzerine ek denetimler yapılır. Denetimlerde, kullanılan malzemelerin uygunluğu, üretim metoduna bağlılık ve Uluborlu Çeki Oyası ibaresi ile mahreç işareti ambleminin doğru kullanımı kontrol edilir. Tescil ettiren Uluborlu Belediyesi, hakların korunması için hukuki süreçleri yürütür.

Kültürel ve Coğrafi Bağ

Uluborlu Çeki Oyası, geçmişten günümüze uzanan köklü bir gelenek olup, Uluborlu ilçesinin coğrafi ve kültürel kimliğiyle sıkı sıkıya bağlantılıdır. Üretim yöntemi ve motif çeşitliliği, ilçenin doğal çevresinden ve toplumsal yaşamından esinlenir. Bu özellikleriyle, Uluborlu Çeki Oyası, yalnızca bir el sanatı değil, aynı zamanda bölgenin tarihini ve estetik anlayışını yansıtan bir kültürel mirastır.