UNO (Kart Oyunu)

UNO, renk ve sayı eşleştirmesi temeline dayanan, içerisinde stratejik hamleler yapmayı sağlayan özel aksiyon kartları barındıran ve "Crazy 8s" (Çılgın Sekizler) oyununa benzeyen hızlı tempolu bir masaüstü kart oyunudur. 7 yaş ve üzeri bireyler için tavsiye edilen bu oyun, genellikle 2 ile 10 kişi arasında oynanmaktadır. Oyunun birincil amacı, elde bulunan tüm kartları oyun alanına (ıskarta destesine) bırakarak elini bitiren ilk kişi olmak ve genel toplamda 500 puana ulaşmaktır.

UNO, 1971 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nin Ohio eyaletine bağlı Reading bölgesinde berberlik yapan Merle Robbins tarafından icat edilmiştir. Robbins'in, oğluyla "Crazy Eights" oyununun kuralları üzerine yaşadığı bir anlaşmazlık sonucunda daha iyi kurallara sahip kendi oyununu yaratmaya karar vermesi, UNO'nun doğuşuna zemin hazırlamıştır. Piyasaya sürüldüğü tarihten itibaren 50 yılı aşkın bir süredir dünya genelinde yaygın olarak oynanmaya devam etmektedir. Günümüzde oyunun hakları ve dağıtımı Mattel firması tarafından yürütülmektedir.

Klasik bir UNO destesi toplam 108 adet karttan oluşmaktadır. Ancak 2018 yılında desteye yeni aksiyon kartlarının dahil edilmesiyle birlikte bazı güncel destelerdeki toplam kart sayısı 112'ye yükselmiştir. Kart dağılımı şu şekildedir:

^{UNO (}Flickr⁾

• Numaralı Kartlar: 0'dan 9'a kadar numaralandırılmış; mavi, yeşil, kırmızı ve sarı renklerde toplam 76 adet (her renkten 19 adet) kart bulunmaktadır.
• Aksiyon Kartları: Her bir ana renkten ikişer adet olmak üzere destede toplam 8 adet "İki Kart Çek" (Draw Two), 8 adet "Yön Değiştir" (Reverse) ve 8 adet "Atla/Pas" (Skip) kartı bulunmaktadır.
• Joker Kartlar: Renksiz olarak tasarlanmış 4 adet "Joker" (Wild) ve 4 adet "Dört Kart Çek Joker" (Wild Draw Four) kartı mevcuttur.
• Yeni Joker Kartlar (112 kartlık versiyonlar için): Oynanışa sonradan eklenen "Elleri Değiştir Joker" (Wild Swap Hands), "Elleri Karıştır Joker" (Wild Shuffle Hands) ve oyuncuların üzerine kendi kurallarını yazabilmesi için ayrılmış 3 adet "Özelleştirilebilir Joker" (Wild Customizable) kartları da desteye dahil edilebilmektedir.

Oyun başlamadan önce dağıtıcı (krupiye) belirlenmelidir. Bunun için desteden her oyuncu bir kart çeker ve üzerinde en yüksek sayı değeri olan kartı çeken oyuncu dağıtıcı konumuna gelir. Bu aşamada sembol (aksiyon) kartları sıfır (0) değeri taşıyor kabul edilmektedir. Eşitlik olması durumunda aynı sayıyı çeken oyuncular, diğerlerinden daha yüksek bir sayı çekene kadar yeniden kart çekmektedir.

Dağıtıcı, desteyi karıştırarak her oyuncuya yüzü aşağı bakacak şekilde yedişer adet kart dağıtmaktadır. Kalan kartlar kapalı bir biçimde masanın ortasına "Çekme Destesi" (Draw Pile) olarak yerleştirilir. Çekme destesinin en üstünde yer alan kart açılarak hemen yanına konulur ve "Iskarta Destesi" (Discard Pile) başlatılmış olur. İlk açılan kart bir aksiyon kartı ise, kartın taşıdığı özellik oyuna ilk başlayacak kişiye doğrudan uygulanmaktadır; ancak açılan kart "Dört Kart Çek Joker" ise, bu kart desteye iade edilip yerine yeni bir kart açılması gerekmektedir.

Oyun genellikle dağıtıcının sol tarafında bulunan oyuncu (veya bazı versiyonlarda en genç oyuncu) ile başlamakta ve saat yönünde devam etmektedir. Sırası gelen oyuncu, elindeki kartlardan birini ıskarta destesinin en üstünde açık halde bulunan kart ile eşleştirmelidir. Bu eşleştirme kartın rengine, numarasına veya sembolüne göre yapılabilmektedir. Örnek olarak, ıskarta destesinde kırmızı 7'li bulunuyorsa, sıradaki oyuncu elinden herhangi bir kırmızı kartı veya rengi ne olursa olsun herhangi bir 7'liyi oynayabilmektedir. Alternatif olarak oyuncu elindeki herhangi bir "Joker" kartını da kullanmayı tercih edebilir.

Oyuncunun elinde eşleşen bir kart yoksa, çekme destesinden bir adet kart alması zorunludur. Eğer çekilen bu yeni kart ıskarta destesindeki kartla eşleşiyorsa, oyuncu dilerse aynı tur içinde bu kartı oynayabilmektedir. Eşleşen bir karta sahip olunmasına rağmen oyuncular bu kartı oynamamaya da karar verebilirler; bu durumda yine desteden bir kart çekme kuralı devreye girmektedir ve o turda sadece yeni çekilen kart (eğer uyumluysa) oynanabilmektedir.

Bir oyuncunun elinde yalnızca bir kart kaldığında (sondan bir önceki kartını oynadığı esnada) "UNO" diyerek bunu diğer oyunculara ilan etmesi zorunludur. Eğer oyuncu "UNO" demeyi unutur ve sıradaki oyuncu hamlesini yapmadan önce bir başka oyuncu tarafından bu durum fark edilerek "UNO" diye uyarılırsa, kural ihlali yapan oyuncu ceza olarak çekme destesinden kural kitapçığına bağlı olarak iki (veya bazı versiyonlarda dört) yeni kart çekmekle yükümlüdür. Çekme destesinden kartsız kalındığında ıskarta destesi alınır, en üstteki açık kart bırakılarak kalanı karıştırılıp yeniden çekme destesi haline getirilir.

Oyunun gidişatını doğrudan etkileyen ve temel renklere ya da sembollere bağlı olan bu kartların işlevleri şunlardır:

^{UNO (}Flickr⁾

• Atla / Pas (Skip): Bu kart oynandığında, sıra bir sonraki oyuncudan alınır ve bir sonrakine geçer, yani sıradaki oyuncu turunu kaybetmektedir. İki kişilik oyun kurallarında bu kart oynandığında, sıradaki kişi pas geçtiği için oynayan kişiye ikinci bir hamle hakkı doğmaktadır.
• Yön Değiştir (Reverse): Oyunun mevcut ilerleyiş yönünü tam tersine çevirmektedir. Saat yönünde ilerleyen bir oyun saat yönünün tersine döner. İki kişilik oyunlarda ise "Atla" kartı işlevi görerek karşı tarafı pas geçmektedir.
• İki Kart Çek (Draw Two): Bir sonraki oyuncunun sırasını kaybetmesine ve ceza olarak çekme destesinden iki adet kart almasına neden olmaktadır.
• Joker (Wild): Oyuncuya, oyunun hangi renk üzerinden devam edeceğini belirleme yetkisi vermektedir. Oyuncunun elinde eşleşen renkte bir kart bulunsa dahi istenildiği an kullanılabilmektedir.
• Dört Kart Çek Joker (Wild Draw Four): Oyunun rengini belirleme hakkı verirken, sıradaki oyuncunun tam dört kart çekmesini ve hamle sırasını kaybetmesini sağlamaktadır. Ancak bu kartın oynanabilmesi için özel bir kısıtlama mevcuttur: Kartı kullanan oyuncunun elinde, ıskarta destesindeki mevcut renge uyan hiçbir kart bulunmamalıdır. Bu kuralın ihlal edildiğini düşünen hedefteki oyuncu "itiraz" (challenge) hakkını kullanabilmektedir. İtiraz üzerine kartı oynayan kişi elini göstermek mecburiyetindedir. Eğer kural ihlali tespit edilirse cezayı (4 kart çekmeyi) kartı haksız yere oynayan kişi çeker; itiraz yersiz çıkar ve oyuncunun gerçekten uygun kartı olmadığı anlaşılırsa, itiraz eden oyuncu 4 karta ek olarak 2 ceza kartı daha (toplam 6 kart) çekmek zorunda kalmaktadır.
• Elleri Değiştir Joker (Wild Swap Hands): Yalnızca tek bir adet bulunan bu güçlü kart, oyuncunun kendi elindeki tüm kartları masadaki istediği bir başka oyuncunun kartlarıyla takas etmesine olanak tanımaktadır.
• Elleri Karıştır Joker (Wild Shuffle Hands): Masadaki tüm oyuncuların ellerindeki bütün kartların toplanıp, tekrar karıştırılarak sıradaki oyuncudan başlamak üzere tek tek eşit şekilde yeniden dağıtılması kuralını içermektedir.
• Özelleştirilebilir Joker (Wild Customizable): Oyuncuların üzerine istedikleri eylemleri ve kuralları (örn. şarkı söyleme, egzersiz yapma vb.) yazabilecekleri üç adet boş Joker karttır.

Turu kazanan (elindeki kartları bitiren) oyuncu, diğer oyuncuların ellerinde kalan tüm kartların puan değerlerinin toplamı kadar puanı kendi hanesine yazdırmaktadır. Eğer raundu bitiren son kart bir "İki Kart Çek" veya "Dört Kart Çek Joker" ise, bir sonraki oyuncu bu cezayı çekmek zorundadır ve puanlama bu kartlar çekildikten sonra hesaplanmaktadır. Bir oyuncu 500 puana ulaşana dek rauntlar halinde oynamaya devam edilmektedir. Puan değerleri aşağıdaki gibi hesaplanmaktadır:

• Numaralı Kartlar (0-9): Üzerlerinde yazılı sayı değeri kadardır.
• İki Kart Çek, Yön Değiştir, Atla: Her biri 20 puandır.
• Joker ve Dört Kart Çek Joker: Her biri 50 puandır. (Bazı versiyon kurallarında Elleri Değiştir ve Özelleştirilebilir Joker kartları 40 puan olarak hesaplanabilmektedir).

Alternatif bir puanlama sisteminde (Alternative Scoring), her raunt sonunda kazanan değil, herkes kendi elinde kalan kartların puanını negatif olarak veya eleme limiti olarak hanesine yazdırmaktadır. Herhangi bir oyuncu 500 puana ulaştığında oyundan elenir ve masada kalan son kişi galip ilan edilmektedir.

Resmi kuralların esnetildiği ve oyuncular arasında mutabakatla uygulanan çok çeşitli "Ev Kuralları" (House Rules) ve oyun varyasyonları gelişmiştir:

• Aşamalı (Progressive) UNO / Katlama (Stacking): Eğer bir oyuncuya "İki Kart Çek" atılmışsa, bu oyuncunun kendi elinde de "İki Kart Çek" bulunması halinde bunu ortaya atarak cezayı üstlenmekten kaçınabildiği ve cezanın bir sonraki oyuncuya (4 kart olarak) katlanarak aktarıldığı sistemdir. Aynı kural "Dört Kart Çek Joker" için de 8 kart olacak biçimde işletilebilmektedir.
• Araya Girme / Hızlı Oynama (Jump-in): Iskarta destesine atılan son kartın, hem renk hem de sayı (veya sembol) olarak birebir aynısına sahip olan bir oyuncu, sıranın kendisine gelmesini beklemeden bu kartı desteye atabilmektedir. Araya girildiğinde sıra atlayan oyuncudan bir sonrakine geçmektedir.
• 7 ve 0 Kuralı (Seven-O): Bir sıfır (0) kartı oynandığında tüm oyuncuların ellerini oyunun akış yönündeki bir sonraki oyuncuya devretmesi; yedi (7) kartı oynandığında ise oyuncunun elini istediği başka bir oyuncuyla takas etmesi gerekliliğini tanımlamaktadır.
• UNO War / Rummy / Race: Kartları birleştirerek setler (örneğin üç adet "4" veya renk ardışıkları) oluşturmaya dayalı "UNO Rummy", eş zamanlı çekişmelere dayalı "UNO War", ve takımlı iş birliği üzerinden kartları hızla tüketmeye dayalı "UNO Race" gibi resmi olmayan kurgular da bulunmaktadır.

Mattel tarafından zaman içinde piyasaya sürülmüş çok sayıda tematik veya mekanik değişiklik içeren farklı UNO versiyonları bulunmaktadır. Temel oynanış mantığını koruyan ancak ek aksiyonlar sunan bu versiyonlar arasında UNO Attack, UNO Flip, UNO All Wild, UNO Flex, UNO Show 'Em No Mercy, UNO Spin, UNO Stacko, UNO Blast gibi mekanik türevler ile UNO Harry Potter, UNO Minecraft, UNO Super Mario gibi tematik popüler kültür versiyonları yer almaktadır. Çeşitlendirilmiş tüm bu versiyonlar "UNO" deme zorunluluğu ile eldeki kartları ilk bitiren kişi olma amacını merkezi bir kural olarak korumaktadır.