Üveys Paşa Camii, 1568 tarihli, Kara Üveys Paşa tarafından yaptırılmış ve Aydın’daki en eski Osmanlı camilerinden biridir. Camii, Aydın ilinin Efeler ilçesine bağlı Köprülü Mahallesi’nde yer almaktadır. Aydın il merkezinde günümüze ulaşabilen en eski Osmanlı dönemi yapılarından biri olarak kabul edilen eser, kapısı üzerinde bir inşa kitabesi bulunmamakla birlikte, devrin şairlerinden Kadı Muhyiddin Efendi’nin düşürdüğü tarihe istinaden Hicri 976 (Miladi 1568) yılına tarihlenmektedir.^【1】 

Yapının banisi, 16. yüzyıl Osmanlı devlet adamlarından olan ve kaynaklarda "Kara Üveys Paşa" namıyla bilinen Üveys Paşa’dır. III. Murad döneminde (1574-1595) Başdefterdarlık, Budin ve Mısır Beylerbeyliği gibi stratejik görevlerde bulunan Üveys Paşa, 1591 yılında Halep’te çıkan bir isyan sırasında hayatını kaybetmiştir.^【2】  Paşa’nın mirası (muhallefatı) ve hayır eserleri üzerine yapılan araştırmalar, Aydın’daki bu caminin yanı sıra İstanbul’da Hırka-i Şerif yakınlarında ve Kahire’de de eserleri bulunduğunu belgelemektedir.^【3】 

Cami, inşa edildiği tarihten itibaren şehrin önemli odak noktalarından biri olmuş ve Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde de zikredilmiştir. Yapı, Aydın’ın Yunan işgali sırasında (1919-1922) maruz kaldığı büyük yangın ve tahribat sırasında ayakta kalabilen az sayıdaki tarihî eserden biri olması bakımından kent belleği açısından önem arz etmektedir.^【4】 

Mimari Özellikler

Üveys Paşa Camii, 16. yüzyıl Klasik Osmanlı mimarisinin tipik özelliklerini yansıtan, kare planlı ve tek kubbeli bir şemaya sahiptir. Yapının beden duvarlarının inşasında, taş ve tuğla malzemenin almaşık bir düzenle kullanıldığı görülmektedir. Bu örgü sistemi, yapıya hem statik dayanıklılık sağlamakta hem de cephe hareketliliği kazandırmaktadır.^【5】 

Caminin kuzey cephesinde, yapının giriş kısmını oluşturan "son cemaat yeri" bulunmaktadır. Bu bölüm, dört adet sütunla taşınan ve üç bölümden oluşan bir revak düzenine sahiptir. Harim (ana ibadet mekânı) kısmına, kuzey cephesinin tam ekseninde yer alan, mermer söveli ve basık kemerli bir taç kapıdan geçilerek girilir. Kare planlı alt yapıdan ana kubbeye geçiş, köşelere yerleştirilen tromplar vasıtasıyla sağlanmıştır.^【6】 

Yapının iç mekânında görülen süslemeler, caminin inşa edildiği 1568 yılına ait orijinal bezemeler değildir. Kubbe içi ve duvar yüzeylerinde yer alan kalem işi süslemeler, daha geç bir dönemde, ağırlıklı olarak 19. yüzyılda yapılan onarımlar sırasında eklenmiştir. Bu bezemeler, Osmanlı mimarisinin geç döneminde Anadolu’da yaygınlaşan Batılılaşma dönemi (özellikle Barok) üslubunun etkilerini taşımaktadır. Yapının aydınlatılması, alt sırada dikdörtgen formlu ve sivri hafifletme kemerli, üst sırada ise daha küçük boyutlu pencerelerle sağlanmıştır.^【7】 

Banisi Üveys Paşa'nın Kimliği ve Vakıf Eserleri

Caminin banisi olan Üveys Paşa, 16. yüzyıl Osmanlı bürokrasisinde Başdefterdarlık ve Beylerbeyliği gibi üst düzey idari görevler üstlenmiştir. III. Murad devrinde (1574-1595) hizmet veren Paşa; Başdefterdarlık makamının yanı sıra Budin ve Mısır Beylerbeyliği görevlerinde bulunarak devletin mali ve idari yönetiminde etkin rol oynamıştır. Kaynaklarda, özellikle mali işlerdeki denetimci yaklaşımı ve hazine gelirlerini koruma konusundaki hassasiyeti ile tanındığı ifade edilmektedir. Bu idari tutumu, dönemin bürokratik dengeleri içerisinde belirleyici bir figür olmasını beraberinde getirmiştir.^【8】 

Üveys Paşa, 1591 yılında Halep’te çıkan bir isyan sırasında hayatını kaybetmiştir. Vefatının ardından düzenlenen "muhallefat" (miras) kayıtları, Paşa’nın büyük bir servete sahip olduğunu ve bu serveti imparatorluğun çeşitli bölgelerinde hayır eserleri inşa ettirmek için kullandığını ortaya koymaktadır. Paşa’nın Aydın’daki bu caminin yanı sıra, İstanbul’da Hırka-i Şerif Camii yakınlarında kendi adını taşıyan bir başka camisi ve Kahire’de de çeşitli vakıf eserleri bulunmaktadır. Aydın Üveys Paşa Camii, onun taşradaki nüfuzunu ve hayırseverlik anlayışını simgeleyen en somut mimari miraslardan biridir.^【9】 

Önemi

Aydın kent dokusu içerisinde Üveys Paşa Camii, yalnızca mimari bir eser olarak değil, aynı zamanda kentin tarihsel hafızasının bir taşıyıcısı olarak önem arz etmektedir. Milli Mücadele yıllarında ve özellikle Yunan işgali sırasında Aydın kent merkezinde meydana gelen büyük yangınlar ve tahribat göz önüne alındığında, yapının günümüze kadar ayakta kalabilmiş olması değerini artırmaktadır. 16. yüzyıl Osmanlı mimarisinin Batı Anadolu’daki temsilcilerinden biri olan cami, Evliya Çelebi’nin Seyahatname’sinde yer almasıyla da belgesel bir nitelik kazanmıştır. Yapı, hem banisi Kara Üveys Paşa’nın siyasi konumunu yansıtması hem de şehrin en eski Osmanlı dönemi yapılarından biri olması sebebiyle, Aydın’ın kültürel mirası içerisinde önemli bir yere sahiptir.^【10】