Vakıflar Haftası

Vakıflar Haftası, Türkiye'de vakıf müessesesinin tarihsel önemini vurgulamak, bu kurumun sosyal ve kültürel işlevlerini tanıtmak amacıyla her yıl Mayıs ayında düzenlenen resmi ve akademik mahiyetli bir etkinliktir.^【1】

Vakıf sözcüğü Arapça kökenli olup sözlükte durdurma, hareketten alıkoyma ve tamamen verme anlamlarına gelmektedir. Terminolojik olarak vakıf; bir kişinin mülkiyetinde bulunan menkul veya gayrimenkul mallarını Allah rızası için dini, hayri ve sosyal bir gaye doğrultusunda ebediyen kamu yararına tahsis etmesidir. Vakıf sisteminde bizzat kamu yararına sunulan bina ve müesseseler "hayrat", bu hizmetlerin sürekliliğini sağlayan gelir kaynakları ise "akarat" olarak tanımlanmaktadır. İktisadi açıdan vakıf, kişisel mülkiyetin toplumsal mülkiyet kategorisine aktarıldığı, tüzel kişiliğe sahip bir mal topluluğudur.^【2】

Vakıf kurumlarının kökeni tarihi belgelere göre Hz. İbrahim (a.s) dönemine ve Kâbe-i Muazzama'nın inşasına kadar uzanmaktadır. ^【3】İslam hukukuna dayalı vakıf uygulamalarının başlangıcı olarak Hz. Ömer'in (r.a) Hayber'in fethinden sonra kendisine düşen bir araziyi fakirlerin, kölelerin ve yolcuların istifadesi için ebediyen vakfetmesi kabul edilmektedir. Anadolu coğrafyasında vakıf sisteminin bilinen ilk örneği, 1048 yılında Selçuklular tarafından Erzurum'un Pasinler ilçesinde tesis edilmiştir.^【4】

Osmanlı Devleti'nde vakıflar uzun süre müstakil vakfiyeleri doğrultusunda mütevelliler ve nazırlar aracılığıyla yönetilmiştir. Dağınık haldeki vakıf yönetimini merkezi bir yapıya kavuşturmak amacıyla 1826 yılında II. Mahmud tarafından Evkaf-ı Hümayun Nezareti kurulmuştur. Bu dönemde vakıf türleri evkaf-ı kadîme, evkaf-ı irsâdiyye ve evkaf-ı sahiha-i lazime olarak üç ana gruba ayrılmaktaydı. Zamanla Haremeyn vakıfları ile çeşitli devlet ricaline bağlı vakıflar da nezaret bünyesine dahil edilmiştir. Taşra vakıf idaresine dair en kapsamlı hukuki düzenleme 1863 tarihli nizamname ile gerçekleştirilmiş ve bu mevzuat 1936 yılına kadar yürürlükte kalmıştır.^【5】

Cumhuriyet döneminde vakıflar memleketin önemli bir serveti olarak değerlendirilmiş ve sosyal dayanışma hedefleri doğrultusunda korunması esas alınmıştır. Mustafa Kemal Atatürk, vakıf müessesesinin haraplıktan kurtarılarak memlekete faydalı hale getirilmesi ve günün gereklerine uygun çözümlere ulaştırılması gerektiğini ifade etmiştir. Bu yaklaşımla 1922-1923 yıllarında 126 cami, 31 medrese ve okul ile çok sayıda akar yapı onarılmıştır. Ayrıca tarihi eserlerin ilmi yöntemlerle korunması için Konya'daki Karatay Medresesi ve İnce Minareli Cami gibi yapıların acilen tamiri talimatlandırılmıştır. ^【6】İdari yapı 1921'de kurulan Şer'iyye ve Evkaf Vekâleti'nden 1924 yılında Başbakanlığa bağlı bir genel müdürlüğe dönüştürülmüştür.^【7】

Vakıflar Haftası, vakıf kurumlarının işlevlerini topluma tanıtmak ve yardımlaşma duygusunu geliştirmek amacıyla kutlanmaktadır. Türkiye'de 1981-2000 yılları arasında Aralık ayının ilk haftasında kutlanan bu etkinlik, 2001 yılından itibaren her yıl Mayıs ayının ikinci haftasına (8-14 Mayıs) alınmıştır. ^【8】Hafta boyunca vakıf geleneğinin yaşatılmasına yönelik çeşitli kültürel faaliyetler ve etkinlikler düzenlenmektedir. 2023 yılı kutlamaları için belirlenen tema "Emanetin Elçileri"dir.^【9】

Vakıflar Genel Müdürlüğü, 2018 yılında yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile Kültür ve Turizm Bakanlığına bağlanmıştır.^【10】 Kurumun misyonu, vakıfları vakfedenlerin iradesi doğrultusunda yaşatmak, geliştirmek ve gelecek nesillere aktarmaktır. ^【11】Genel Müdürlük günümüzde Selçuklu ve Osmanlı döneminden intikal eden ve yöneticisi kalmayan 52.000 adet mazbut vakfı temsil ve idare etmektedir. Kurum aynı zamanda yeni kurulan vakıfların tescil ve denetim işlemlerini de yürütmektedir.^【12】

Vakıf hayrat yapıları dini, eğitim, sağlık ve sosyal yapılar olmak üzere dört ana kategoride sınıflandırılmaktadır. Bu kapsamda cami ve medreselerin yanı sıra darüşşifalar, imaretler, kervansaraylar, köprüler, kütüphaneler ve su tesisleri gibi geniş bir hizmet ağı bulunmaktadır. Vakıflar günümüzde tarihi eserlerin restorasyonunun yanı sıra öğrencilere burs sağlamakta, muhtaç vatandaşlara aylık maaş ve gıda yardımı sunmaktadır. Ayrıca yükseköğrenim alanında Bezmiâlem Valide Sultan ve Fatih Sultan Mehmet adlarıyla vakıf üniversiteleri faaliyetlerini sürdürmektedir.^【13】